TRẦN KIÊM ĐOÀN

 

 

LÊN FÂY

 

 

            Hai cô đi chợ miền quê. Sau những chuyện tṛ nồi niêu soong chảo về mùa màng, làng nước cho đến khi rẽ vào hai đầu xóm chia tay, c̣n hẹn với:

- Tối về, lên “phây” gặp tao sẽ biết hết “mặt mày” của tụi nó!

Bà cụ bán quán đầu đường nghe lóm, cứ thắc mắc hoài mà không tự trả lời được cái “phây” đó là cái ǵ: Cái nhà, đồi hoang, độn cát hay là một sào huyệt, mật khu bí hiểm nào chăng…?

Bà cụ nôn nả t́m hỏi ông cụ:

- Ông ơi! Làng xă ḿnh có cái “phây” là cái chi?

Ông cụ suy nghĩ một hồi, lắc đầu:

- Phây? “Phây phây sung sướng” th́ có chớ ở vùng nầy cả đời tui có nghe ai nói “phây” là cái chi chi!

Hai ông bà cụ đóng quán sớm hơn thường lệ, báo quanh cho bà con lối xóm cùng đi ŕnh bắt… phây. Cái mới xuất hiện ở vùng quê bao năm lặng lờ sau lũy tre xanh thường dễ trở thành biến cố như “biến cố” bịt răng vàng, tóc phi dê, áo quần hở da thịt, đàn bà cỡi xe máy, đàn ông nấu ăn rửa chén…

Đêm mùa Thu trời tối và gió lạnh. Hai nhóm người chia nhau đi tắt, lặng lẽ tới ŕnh hai nhà có kẻ… lên phây.

Chờ hoài, chỉ thấy hai người mẹ tuổi trung niên mỗi nơi ngồi gật gù thích thú trước màn h́nh máy vi tính; chẳng có cuộc chạm trán đụng độ nẩy lửa như trong tưởng tượng của mỗi người đang ŕnh. Người mẹ xóm Đông nửa chừng bị cô con gái ngắt ngang:

- Mẹ ơi! Mẹ cho con lên phây đi. Bạn con nó đang chờ.

Người mẹ lưỡng lự như tiếc rẻ, gơ lóc cóc dăm chữ báo với bạn xóm Đoài, rồi nhường máy computer cho con, nói nho nhỏ: “Cả nhà năm người, ai cũng có phây riêng mà chỉ có cái máy cũ chạy chậm như rùa làm ḿnh mất hứng.”

Ông bà già bán quán đầu đường và lực lượng ŕnh bắt phây đều lúng túng, ngẩn ngơ. Cả làng gần hai trăm nóc nhà mà chỉ đâu được vài ba chục nhà có sắm máy vi tính cho con đi học nên những khái niệm về mạng vi tính vẫn c̣n lập ḷe trong góc khuất.

Ngay tối hôm đó, họ t́m thầy học đạo mới vỡ lẽ ra rằng: “Phây” là “Facebook” (phiên âm tiếng Việt là /Phây-xơ-búc/; và từ đây, trong những ḍng phiếm bàn tiếp theo người viết xin được gọi là “Fây” lẫn lộn với Facebook cho vui, bạn nhé!).

 

Fây là một mạng lưới xă hộ́ đang thịnh hành nhất ở địa cầu nầy với 2.3 tỷ người dùng trên tổng số 7.6 tỷ người, dân số toàn thế giới. Riêng ở Việt Nam, năm 2018 có 65 triệu người dùng Facebook trên tổng số 96.5 triệu người dân. Hơn 50 phần trăm… lên Fây. Cao quá! Nhưng so với Mỹ th́ có tới 79% dân số lên Fây. Cao hơn! Theo Facebook thông báo th́ trung b́nh mỗi phút có 400 người mới gia nhập cư dân làng Fây.

Tuy theo thống kê chuyên môn quốc tế như PEW hay World Bank th́ Việt Nam hiện có khoảng 49 triệu người dùng internet nhưng số người dùng Facebook lên tới 65 triệu v́ có thể chỉ một đường dây internet nhưng có nhiều người dùng Fây như trong trường hợp câu chuyện vừa kể ở trên.

Tính đến nay, toàn thế giới có đến hơn 100 Trang Mạng Xă Hội (Social Networks) nhưng thường người ta chỉ quan tâm đến 10 trang mạng dẫn đầu như sau:

 

Facebook là trang mạng xă hội dẫn đầu về số lượng người theo và tốc độ phát triển. Facebook được thành h́nh ngày 4-1-2004 do Mark Zuckerberg và các cộng sự viên như Eduardo Saverin, Dustin Moskovitz, Chris Hughes… khi đang c̣n theo học ở đại học Harvard. Công ty kinh doanh thu nhập bằng tiền quảng cáo c̣n tất cả các trương mục thành viên đều miễn phí.

Mỗi thành viên trong số hơn 2.3 tỷ người tham gia Facebook đều có quyền kết bạn tối đa là 5000 người. Quá số nầy, nếu muốn kết bạn thêm th́ mở trang Page. Thực sự th́ số người có 5000 bạn trên Facebook tổng số chưa tới 1000 thành viên. Con số trung b́nh th́ mỗi thành viên hiện nay có chừng 330 người bạn trong “account” của ḿnh.

Trong số những trang mạng xă hội hàng đầu thế giới, Facebook có được ưu thế như ngày nay là nhờ 5 đặc tính: B́nh dân, sinh động, dễ điều khiển, rộng khắp và không xung khắc với chính quyền của từng nước.

 

Làng Fây Việt Nam có ǵ lạ.

Tại sao một nước c̣n bị giới hạn nhiều mặt như Việt Nam mà lại có tỷ số người tham gia chơi Facebook đứng vào hàng thứ 7 của thế giới như thế? Có điều ǵ nghịch lư ở đây chăng hay tại người Việt thuộc vào hàng siêu đẳng về vi tính - mạng internet?
 

Câu trả lời không dễ nhưng cũng chẳng khó khi đem phân tích 5 đặc tính của Facebook vừa nêu trên, áp dụng vào hoàn cảnh văn hóa, tâm lư, giáo dục và xă hội Việt Nam.

Trước hết, muốn vào làng Fây t́m hai cô đi chợ Xóm Đông, Xóm Đoài hẹn nhau… lên Fây th́ phải t́m hiểu “lệ làng” trước đă:

Rằng là: người… lên Fây không cần phải có tiền bạc rủng rỉnh, chữ nghĩa hoa ḥe, xe cộ rổn rảng, địa vị xă hội cao sang hay một phẩm chất ǵ đó… hơn người cả. Tất cả mọi người đều b́nh đẳng lên Fây và hoàn toàn tự do khai báo tên tuổi, tŕnh diễn mặt mày hay chọn h́nh ảnh đại diện cho ḿnh. Mặc dầu thôn trưởng làng Fây Zuckerberg và hội đồng làng Fây không đưa ra những điều kiện khó khăn tới xin cư trú làng Fây nhưng cũng có những quy định căn bản để nhập chúng làng Fây. Nếu cư dân làng Fây rắn mắt một chút th́ một người có thể tự sáng chế ra thành nhiều người, nhiều dáng vẻ xuất hiện trên Fây. Cho nên trên mâm chiếu làng Fây, một người tự phân hóa ra hai, ra ba, ra bốn… nhân vật như Tôn Ngộ Không để tự ḿnh đem ảnh, đem lời tŕnh làng, ca nhau hay chống nhau với chính ḿnh cho thêm phần rôm rả cũng là chuyện thường t́nh, lệ làng Fây không xử phạt.

Đă có rất nhiều trường hợp một đứa con trong gia đ́nh có chút khả năng vi tính đă mở cho mỗi người trong nhà một trương mục Facebook và biến nó thành một tập album lưu động. Hơn một nửa khách hàng người Việt trên Facebook mới chỉ ứng dụng Face (mặt mày, h́nh ảnh) mà không dùng đến Book (sách vở, chữ nghĩa). Nghĩa là ngày ngày đem h́nh ảnh của ḿnh hay bà con, bằng hữu của ḿnh hiện tại hay từ thuở hoa niên lên Fây rồi khen nhau là “trẻ”, là “cute”, là “hoành tráng”, là “cặp đôi hoàn hảo”… th́ cũng chẳng có gă Mỹ con nào quan tâm hay phiền hà.

Lại nữa, cũng có những hiền nhân tâm huyết đem những áng văn thơ ruột gan, những bài viết thiên cổ hùng văn, những bút luận thiên hạ danh văn… của ḿnh lên Fây cho bàng dân thiên hạ thưởng lăm chơi th́ cũng “trên cả tuyệt vời” thôi chứ chẳng làm đụng chạm đến ả Tây nào cả!

Làng Fây rộng mênh mông cả địa cầu, nhưng nếu bạn muốn khu nhà vườn của bạn chỉ một ḿnh riêng tư không ai có quyền lai văng cũng được; hoặc ngược lại muốn chu du khắp thiên hạ cũng chẳng sao. Ưa ai th́ để cho họ vô nhà. Không ưa th́ mời đi như:

Xoá lời comment (delete, hide), xoá tên người kết bạn không ưa trong danh sách Facebook (unfriend), chận không cho vào Messenger nữa (block); hoặc sửa đi sửa lại h́nh ảnh hay bài vở đă lên Fây (edit), bày tỏ ư kiến nhanh mà không cần viết chữ nào cả th́ dùng h́nh biểu thị (emoije), chuyển các tài liệu h́nh ảnh bài viết cùng lúc cho nhiều người th́ chọn rồi gởi (send), thích kết bạn với ai th́ mời kết bạn (add friend), nhận ai yêu cầu ḿnh kết bạn th́ xác nhận (confirm), từ mặt ai vĩnh viễn th́ “tày mặt” (spam) và thông dụng nhất là nút “Like” ( Like là đă xem, thích thú, đồng ư) và thích thú ở mức độ trên cả “like” nữa th́ “yêu mến” = (Love với h́nh trái tim)…

Với cái điện thoại thông minh nhỏ nhắn nằm trong ḷng bàn tay, bất cứ lúc nào người chủ điện thoại cũng có thể chụp h́nh, quay phim, thu lượm tin tức ngay ở hiện trường và gởi tới bạn bè khắp năm châu với tốc độ trong ṿng nháy mắt.

Một người có tầm nhận biết trung b́nh có thể chọn h́nh ảnh, bài viết, tài liệu… ḿnh thích và chuyển lên mạng cho làng Fây cùng xem chỉ mất chừng vài phút.

Và bất cứ giờ nào thấy nốt xanh trên địa chỉ của h́nh Fây th́ biết là người bạn bên kia đang lên Fây. Nếu muốn th́ bạn cũng có thể lập tức cùng lên Fây hay gọi điện thoại miễn phí xuyên bang, xuyên quốc gia, xuyên lục địa – kể cả điện thoại truyền h́nh – mà nói chuyện thoải mái không lo tốn một xu nào.

Và c̣n nhiều chức năng đa hiệu nữa mà dân cư làng Fây chưa khai thác hết. Nói tóm lại là Facebook đáp ứng được nhu cầu sinh hoạt thuộc phạm vi giải trí, vui chơi của mọi người, mọi giới không phân biệt để giải trí, chia sẻ, giao lưu, quảng bá và học tập. Facebook đă mang đến cho người Việt, nhất là người dân trong nước phương tiện thoải mái, miễn phí, hiện đại mà đơn giản, kỹ thuật cao cấp mà dễ nắm bắt như chuyện đời thường nên Làng Phây Việt Nam rộn ràng và trù phú không thua ǵ ngày Tết đồng áng được mùa là vậy.

Facebook đă cung cấp một phương tiện giải trí, thông tin, chia sẻ, kết bạn… dễ có trong tầm tay mà hầu như mọi người trong xă hội Việt Nam xưa nay từng mơ ước: Làm sao để bày tỏ tiếng nói của ḿnh với xă hội bên ngoài; làm sao để viết lên báo chí những sáng tác nho nhỏ, những câu hỏi đời thường, những trăn trở tâm t́nh của ḿnh trong giây phút hiện tại mà không cần phải cậy đăng trên báo chí có khi cả tuần, cả tháng sau mới phát hành; làm sao để nắm bắt và chia sẻ tức thời h́nh ảnh của ḿnh, của bạn, của muôn vàn sinh hoạt quanh ḿnh mà không chịu phiền hà hay tốn kém…? Facebook sẵn sàng làm những công việc ấy của bạn mà không đ̣i hỏi ǵ cả, kể cả một lời cám ơn.

Tuy nhiên, vẫn có những hiện tượng “cuồng Fây”, giận Fây, bỏ Fây hay hành Fây đáng tiếc. Đó là những người đă sử dụng hết cả th́ giờ lên Fây để “Like”, “comment” và “share” chi li, bao biện, tranh căi triền miên như một người cuồng nên gọi là cuồng Fây (crazy Facebook users). Hoặc có người ngồi lặng lẽ một ḿnh trong pḥng kín với cái điện thoại thông minh hay chiếc máy vi tính để lên Fây mà cứ tưởng nhầm là ḿnh đang ở trong một thế giới “riêng tư”; nhưng thật ra bạn đang xuất đầu lộ diện 100% trước bên ngoài xă hội. Lại có người lên Fây để chửi đổng, mạ lỵ người khác hay bày tỏ những h́nh ảnh ngôn ngữ thiếu đạo lư, phạm pháp dưới tên giả, h́nh giả, lư lịch giả… và yên chí ḿnh đang là kẻ “hành động vô h́nh” nhưng thật ra là đang “thưa ông tôi ở bụi nầy” trong tầm mắt và lăng kính chuyên môn.

Theo những nhà chuyên môn về các trang mạng xă hội th́ những người đến và ra đi bất thường với Facebook v́ chưa dùng đúng chức năng của nó nên hoặc là đặt nó quá cao, hoặc quá thấp hay đầu tư quá nhiều th́ giờ cho nó. Lời khuyên cho một “người dùng Facebook lành mạnh” là xem nó như một sân chơi có ích và mỗi ngày 24 tiếng th́ nên sử dụng tối đa là dưới 10%, nghĩa là không quá 2 giờ để lên Fây (và xuống Fây!)

Cái thế giới sinh hoạt đa năng, đa dạng, thông minh mà b́nh dân, nặng phần tŕnh diễn mà không rẻ tiền, đấu đá mà không sứt đầu mẻ trán, t́nh cảm mà không đến nỗi lăng mạn ch́m xuồng... của Facebook đă thu hút cả giới trẻ lẫn giới già trên toàn thế giới. Với 101 ngôn ngữ kết hợp với một lực lượng thông dịch 300.000 người thông thạo ít nhất là hai thứ tiếng ở đằng sau và 25.000 nhân viên trực tiếp, doanh thu 40 tỷ và thu nhập 16 tỷ đôla năm 2017… là những con số đầy thú vị làm hứng khởi làng Fây.

Sinh hoạt làng Fây rộn ràng đă thế mà tác dụng của làng Fây lại càng kỳ thú hơn.

Trong hoàn cảnh chiến tranh và ḥa b́nh lập lại, người dân Việt xao xác khắp nơi khi rời chiếc nôi quê hương của ḿnh để di cư vào Nam, ra Bắc và các nước trên khắp địa cầu.

Trong rất nhiều trường hợp, Facebook đă giúp những người thân lưu lạc t́m gặp lại được nhau. Có không ít những trường hợp t́nh cờ người yêu, kẻ ghét nhận diện ra nhau sau bao nhiêu năm dài vắng bóng.

Có thể nói Facebook là một sân chơi vĩ đại. Vĩ đại ở đây không phải là chiều cao, độ sâu hay bề mặt rộng răi bao la mà về tính đại chúng. Hầu như tất cả mọi người không có ai là kẻ lạc lơng khi lên Facebook. Người nào bạn nấy. Khuynh hướng nào th́ có đối tượng ấy. Khả năng nào th́ có đối tác nấy.

Nhà tâm lư học Andy Emerson, đưa ra một câu hỏi thuộc vào hàng “lẩm cẩm” nhưng xét ra th́ cũng có cái lư của nó chớ: “Tuổi trẻ mê chơi game mà không mê Facebook. Tuổi già lên Facebook mà không mê chơi game. V́ sao như thế?

Bởi v́ Facebook là một cuộc chơi nhưng không phải là một tṛ chơi. Cuộc chơi khác với tṛ chơi cũng giống như một cuộc cờ và tṛ chơi nhảy c̣ c̣ của trẻ nhỏ. Cuộc chơi đ̣i hỏi người chơi phải dấn thân lâu dài và đầu tư nhiều công sức mới có ư nghĩa. Trái lại, tṛ chơi th́ chỉ là cái vui lướt qua.

Với sinh hoạt Facebook, có lẽ đây là lần đầu tiên có hiện tượng người b́nh dân sinh hoạt ngang tầm với giới trí thức và quư tộc… đại gia trong xă hội Việt Nam. Ai cũng có quyền b́nh đẳng “tŕnh làng” tiếng nói của ḿnh qua h́nh ảnh và lời viết. Tuy nhiên, không thể phủ nhận được rằng, tŕnh độ văn hóa hay học vấn hiển thị rơ ràng qua h́nh ảnh chọn lựa, ngôn ngữ “comment” hay các h́nh thức “tác phẩm” tŕnh làng.

Câu hỏi lớn nhất hiện nay của giới lên Fây Việt Nam là luật An Ninh Mạng đă được Quốc Hội Việt Nam thông qua và những nghị định của Nhà Nước sẽ bắt đầu được áp dụng từ ngày 1-1-2019, liệu rồi đây Facebook nếu c̣n tồn tại ở Việt Nam sẽ gặp những khó khăn và thuận lợi ǵ?

 

 

Luật An Ninh Mạng (Liên Hiệp Quốc dịch ra tiếng Anh là “Cybersecurity Law”) là một hệ thống luật pháp và quy ước mang tính chất quốc tế và quốc gia đă do Quốc Hội Việt Nam thông qua ngày 12-6-2018. Luật sẽ được chính thức áp dụng thi hành từ ngày 1-1-2019.

Google đă đặt 70 văn pḥng đại diện và Facebook đă đặt 85 văn pḥng trên thế giới. Riêng tại Việt Nam Facebook đă đặt 441 máy chủ; nghĩa là trước những điều kiện luật An Ninh Mạng quy định, mạng Xă hội Facebook có khả năng sẽ không rút lui trước những yêu cầu của chính phủ Việt Nam về những điều kiện và quy định theo luật An Ninh Mạng. Tự bản chất, Facebook là một đại công ty kinh doanh. Zuckerberg và hội đồng lănh đạo Facebook là những doanh nhân nên họ sẽ hành xử mạng xă hội nầy như một thương vụ. Bà con làng Fây không nên nhận diện và suy diễn xa hơn về vai tṛ và thái độ của họ khác với thế đứng bắt buộc của giới kinh doanh trong mối quan hệ kinh tế thị trường với chính quyền các nước.

Mong rằng, dù dưới bất cứ điều kiện và hoàn cảnh nào, làng Fây sẽ không vắng bóng tại Việt Nam trong thời gian sắp tới để:

C̣n trời c̣n nước c̣n non,
C̣n in-tơ-nét ta c̣n lên Fây!


Sacramento, 11-11-2018
Trần Kiêm Đoàn




bút luận : tâm lư - triết học - xă hội

trankiemdoan.net