TRẦN KIÊM ĐOÀN

 

 

TIẾNG DẠ TIẾNG THƯA... NAO NAO T̀NH HUẾ

 


            Tiếng dạ, tiếng thưa: một biểu tượng nhân văn của văn hóa Huế.

Nhận diện văn hóa của một đất nước hay của một vùng đất nào đó trên mặt địa cầu nầy thường có quá nhiều h́nh tượng và đề tài để nói: Có thể đó là “biểu tượng nhân văn” do con người dựng lên hay nhờ có bàn tay con người ǵn giữ và bảo vệ sản phẩm của thiên nhiên lâu dài mới c̣n tồn tại. Như tháp Eiffel của Pháp, Kim Tự Tháp ở Ai Cập, lá phong ở Canada hay con chuột túi (Kanguru) ở Úc. Hoặc có khi chỉ là một âm vị của ngôn ngữ như tiếng “Ok” của Mỹ, “Amen” của đạo Chúa và “Nam mô” của đạo Phật… Nhưng rốt lại, chỉ c̣n một nét nào đó nổi bật nhất mà chỉ cần nh́n hay nói ra là sẽ nhận được ngay câu trả lời tên nước, tên vùng.

Chắc nhiều người c̣n nhớ ngày Hội Huế đầu tiên trên vùng đất thủ phủ tiểu bang California, thành phố Sacramento năm 1985, khi nhà thơ Thành Đạt đưa giải thưởng “1000 hột sen Tịnh Tâm” rất quư hiếm vào thời điểm nầy cho ai chọn “một cái ǵ” b́nh dân và đơn giản nhất mà ai cũng biết cũng quen dùng tượng trưng cho Huế. Người ta đă đưa ra nhiều h́nh ảnh, tiếng nói làm “biểu tượng” cho Huế như chùa Thiên Mụ, Cầu Trường Tiền, Cửa Ngọ Môn, núi Ngự B́nh; hoặc tiếng nói: “Mô, Tê, Răng, Rứa”…

Nhưng kết quả thật thú vị v́ người trúng giải là chị Tịnh Như đă chọn tiếng “Dạ” làm biểu trưng cho Huế. Nhiều người trong cuộc Hội Huế không đồng ư v́ tiếng “dạ” là tiếng Việt mà người dân trong cả ba miền Bắc Trung Nam đều dùng chứ không riêng ǵ ở Huế. Tuy nhiên chị Tịnh Như đă lư giải một cách đầy thuyết phục rằng: “Tiếng ‘Dạ’ là vũ khí văn hóa, nhân văn đặc thù của Huế v́ nó được dùng như một phương tiện diễn đạt cảm xúc và ư nghĩ từ thấp đến cao, từ cạn đến sâu, từ phục tùng đến phản kháng, từ yêu thương đến thách đố, khước từ…”

Trường hợp điển h́nh:

- Hỏi: Con thích bún ḅ Mệ Chéo không?
- Đáp: Dạ, con thích lắm! (Tiếng “dạ” đồng ư, khẳng định)

- Hỏi: Anh nhớ em...
- Đáp: Dạ, em cũng nhớ anh lắm (tiếng “dạ” đồng t́nh, cảm xúc)

- Hỏi: Con đi với thằng Nam cả canh buổi chừ mới về phải không?
- Đáp: Dạ (ạ… ă… ắ…)?! ( Tiếng dạ uốn lượn và nhấc lên cuối câu để tỏ bày câu trả lời vừa xác định vừa nghi vấn như nói rằng: “Con có đi với anh ấy mà có can chi không?”)

- Hỏi: Con khoan đi, ở nhà rửa chén bát xong rồi đi”
- Đáp: Dạ (a… à… ạ…)! (Tiếng dạ kéo dài và rớt xuống nặng nế cuối câu để diễn tả sự vâng lời nhưng miễn cưỡng, bực bội)


- Hỏi: Con có nghe tin đồn đó không?
- Đáp: Dạ (a…á)? (Tiếng dạ như một câu hỏi lại)


Trong nhiều hoàn cảnh và địa phương khác nhau, tiếng “dạ” của Huế c̣n được sử dụng một cách tinh tế, diễn cảm, bất ngờ nhưng lại có tác dụng như cả một lời diễn đạt và giải thích khéo léo bằng âm thanh qua tiếng nói.

Khi tiếng “thưa” đi kèm sau tiếng “dạ” thành “dạ thưa” là lời khai mở cho câu nói trang trọng, lễ độ; nhưng cũng có khi ngại ngùng và xa cách. Tiếng “dạ thưa” dùng phổ thông trong đại chúng: “Dạ thưa bà con, tui xin có ư kiến…” là một cách bày tỏ sự tôn trọng, lễ độ. Nhưng tiếng “dạ thưa” lọt qua cửa ngơ t́nh tự: “Dạ thưa, em c̣n nhỏ; thương rồi mà chưa biết yêu!” th́ có cơ trở thành… bùa mê (?!)

Trong bối cảnh văn chương nghệ thuật Việt Nam, những trao đổi khách quan thật khó. Anh nhà văn th́ cho rằng: “ Thi sĩ là nhà văn không thành!”. Đối lại, những nhà thơ th́ lại cho rằng: “Văn sĩ là nhà thơ không thành!” Nhưng con người và cách nói chỉ là phương tiện; trong khi cứu cánh tinh hoa của nghệ thuật chính là tác phẩm. Những sáng tác văn học nghệ thuật chính là tụ điểm của nghệ thuật, nơi đó, cả nhà thơ, nhà văn và muôn nhà nghệ sĩ gặp nhau. Như trong phương ngữ Huế, tiếng “dạ, thưa” là một tụ điểm của nghệ thuật và đời thường đă khiến cho cả người trong cuộc và kẻ bên ngoài đều muốn nghe, muốn nhận, muốn c̣n và muốn được. Không ai có thể từ chối lắng nghe với niềm cảm khái trước điệu nói dịu dàng của người con gái Huế hầu như trong mọi t́nh huống và hoàn cảnh; dẫu đó là sự lễ độ, bày tỏ, câu hỏi, lời mời hay khước từ th́ tiếng “Dạ… thưa” đều được nói lên một cách tự nhiên, ḥa quyện trong từng câu nói, không điệu đà sắp xếp nhưng tác dụng của sự lễ độ, khiêm cung, gọi mời, xác quyết : “Dạ thưa d́, mời d́ ngồi chơi. Dạ con không biết mạ con đi mô…” hay “Dạ con học lớp 10…”, “ Dạ thưa anh, anh tên chi?”, “Dạ mời anh ghé chơi” và cả “Dạ em không thích” và rất nhiều “dạ…thưa” ḥa quyện trong từng câu nói.

Người ngoài xứ, đặc biệt là giới văn nghệ sĩ, viếng Huế rồi ra đi, ai cũng mang theo trong hành trang nghệ thuật của ḿnh tiếng “Dạ… thưa” của Huế.

Trác tuyệt mà tửng tửng như Bùi Giáng đă đưa tiếng dạ thưa của Huế thành một suy niệm “như như tự tại”:

Vào thôn xóm trọ một mùa
Qua xuân tới hạ ghé chùa chiền hoa
Cô nương mắt ngọc răng ngà
Nh́n bồ tát gọi rằng là: dạ thưa
- Dạ thưa phố Huế bây giờ
Vẫn c̣n núi ngự bên bờ sông Hương


Hoặc như Xuân Hoàng đă nâng tiếng dạ thưa của người con gái Huế thành “tứ biểu tượng” của Huế là: Mưa Huế, chùa Huế, sông Hương và tiếng dạ thưa của người con gái:

“Ở đây dằng dặc những ngày mưa
Bông sứ trầm tư lặng cổng chùa
Có một ḍng sông trôi chẳng nỡ
Có người con gái "dạ, xin thưa..."

(Nét Huế - Xuân Hoàng)

Và, Huỳnh Văn Dung đă phóng chiếu tiếng dạ thưa ngọt lịm thành nỗi đam mê sương khói:

Giữ chút ǵ rất Huế mặn mà
Dạ thưa, ngọt lịm ai mê say
Em đi gót nhẹ xanh hồn cỏ
Và hơi thở mềm sương khói bay

(Rất Huế - Huỳnh Văn Dung)

Thời gian trôi qua, không gian thay đổi và con người chuyển biến theo hoàn cảnh. Nhưng chỉ riêng tiếng “Dạ… thưa” của Huế là không biến tướng, thay h́nh đổi dạng. Tiếng Huế có hai kiểu cách bày tỏ: Giọng Dinh và giọng Quê. “Giọng dinh” là cách nói và phát âm của những người Huế ở thành phố hay là những người Huế được tiếp cận nhiều với bài bản và sách vở nên giọng nói nhẹ, tiếng dùng gần với tiêu chuẩn quy ước. Trong khi đó th́ “giọng quê” phát âm nặng với nhiều từ ngữ không có trong sách báo, từ điển. Ví dụ. Giọng dinh: “Hai vợ chồng đó gây nhau, ra giữa sân đánh nhau!” Giọng quê: “Hai cấy dôn nớ ngầy dau, ra trửa cươi đập chắc!” Dẫn chứng này có tính cách hơi thậm xưng nhưng minh họa được tính cách đa dạng của phương ngữ Huế. Thế nhưng, trường hợp tiếng “dạ… thưa” th́ đặc biệt khắp mọi vùng nông thôn và thành thị Huế đều biểu hiện như nhau.

Những người xa Huế hơn ba chục năm khi trở về thăm Huế, có thể thấy chiếc áo dài của những “o”, những “thím”, những “d́” buôn gánh bán bưng ít đi, nhưng tiếng “dạ…thưa” th́ vẫn c̣n nguyên mượt mà trên từng cửa miệng. Khách phương xa về thăm Huế, tản bộ trên các vùng quê, thường sẽ rất ngạc nhiên và thú vị khi nghe và thấy các cháu học sinh trường làng, cúi đầu cung kính chào: “Dạ thưa ôông!” mà không cần biết quen hay lạ.

Ngôn ngữ là một phương tiện đặc thù của từng nhóm người và xă hội. Tuy tiếng Việt “dạ…thưa” đâu cũng có nhưng với âm điệu giọng Huế nó trở thành trầm lắng và khiêm nhă một cách tự nhiên không mang tính nghi thức hay khách sáo.

Đặc biệt, thế hệ trẻ gia đ́nh gốc Huế sinh ra và lớn lên ở nước ngoài, nếu c̣n nói được tiếng Việt th́ tiếng “dạ…thưa” vẫn c̣n được kế thừa như một gia sản đầy hương hoa chưa nỡ bị đánh mất hay đi vào quên lăng.

Sacramento , mùa Tết Kỷ Hợi 2019
Trần Kiêm Đoàn




bút luận : tâm lư - triết học - xă hội

trankiemdoan.net