Trần Kiêm Đoàn 

 

MÙA VU LAN BÔNG HỒNG CÀI ÁO

Nên chăng thay đổi tùy… duyên

 

 

          Từ thời Trung Hoa xưa cũ, thơ ca đă được hội ư là tiếng nói từ chốn chùa chiền (Thi = Ngôn + Tự). Cho nên kinh là những bài thơ đầy cảm xúc, h́nh tượng và triết lư để ngâm nga, xướng tụng hơn là những bản văn nghiêm mật thuần đức tin và đạo lư.

Những thiền sư danh tiếng của Phật giáo thường là những thi nhân từ bản chất. Thơ Thiền như Dạ Lư hương tỏa mùi thơm nhẹ lướt trong không gian. Không t́m cũng thoảng tới. Cố tới th́ không biết nơi đâu!

Kinh tạng Phật giáo là nguồn suối tư tưởng thâm diệu và trí tuệ cao vời để quán niệm, luận giải và phụng hành. Nhưng nghệ thuật Phật giáo là biểu tượng vẻ đẹp thanh khiết, trầm tư và rỗng lặng. Những tượng đài Phật giáo c̣n lưu lại ngh́n năm thường có dáng vẻ sương khói như tranh thủy mạc và những câu kệ, vần thơ của các thiền sư đạt đạo thường chỉ có một vài hay dăm ba câu điểm xuyết nhưng nói lên được cả vũ trụ - nhân sinh quan bao la.

Hai ngh́n năm sau, quan niệm cốt tủy của nghệ thuật Phật giáo c̣n được thiền sư Nhật, Kamura Daishi, nhắc lại: “ Nhiều gia tài trân quư của đạo Phật đă bị chôn vùi v́ người đời sau đă nhầm lẫn xây dựng tượng đồng nhân gian trên nền mây ngũ sắc. Nghệ thuật Phât giáo không có chỗ đứng cho tinh thần thực dụng, hữu vi, đại trà thô thiển.”

Nhân mùa Vu Lan năm nay, từ mồng một cho đến Rằm tháng Bảy âm lịch, các chùa đều nô nức tổ chức Lễ Vu Lan Bông Hồng Cài Áo.

Bông Hồng Cài Áo Ngày Của Mẹ (Mother’s Day) là một tục lệ đẹp – mỹ tục – đă có tại Mỹ và Nhật từ những năm đầu của 1900. Nhưng tại Việt Nam chỉ mới được phổ biến trong sinh hoạt lễ hội Vu Lan của Phật giáo từ khi tập bút kư của Thiền sư Thích Nhất Hạnh viết về Mẹ năm 1962 tại Sài G̣n. Thầy đă kể về một tập tục đă gặp tại Nhật Bản:

Tây phương không có ngày Vu-lan nhưng cũng có Ngày Mẹ (Mother's Day) mồng mười tháng năm (năm đó). Tôi nhà quê không biết cái tục ấy. Có một ngày tôi đi với Thầy Thiên Ân tới nhà sách ở khu Ginza ở Đông Kinh (Tokyo), nửa đường gặp mấy người sinh viên Nhật, bạn của thầy Thiên Ân. Có một cô sinh viên hỏi nhỏ Thầy Thiên Ân một câu, rồi lấy ở trong sắc ra một bông hoa cẩm chướng màu trắng cài vào khuy áo tràng của tôi. Tôi lạ lùng, bỡ ngỡ, không biết cô làm ǵ, nhưng không dám hỏi, cố giữ vẻ tự nhiên, nghĩ rằng có một tục lệ chi đó. Sau khi họ nói chuyện xong, chúng tôi vào nhà sách, thầy Thiên Ân mới giảng cho tôi biết đó là Ngày Mẹ, theo tục Tây phương. Nếu anh c̣n mẹ, anh sẽ được cài một bông hoa màu hồng trên áo, và anh sẽ tự hào được c̣n mẹ. C̣n nếu anh mất mẹ, anh sẽ được cài trên áo một bông hoa trắng...
 


 

Tập tùy bút Thầy đă viết một cách nhẹ nhàng, đơn sơ về ḷng Mẹ, t́nh Mẹ nhưng đă làm rung lên niềm cảm xúc sâu lắng muôn đời quá gần gũi và yêu thương qua h́nh ảnh ca dao:

Mẹ già như chuối ba hương,
Như xôi nếp một như đường mía lau.

Thầy viết:

"Thương mẹ là một cái ǵ rất tự nhiên... Thương mẹ không phải là một vấn đề luân lư đạo đức. Anh mà nghĩ rằng tôi viết bài này để khuyên anh về luân lư đạo đức là anh lầm. Thương mẹ là một vấn đề hưởng thụ... Một món quà như mẹ mà c̣n không vừa ư th́ họa chăng có làm Ngọc Hoàng Thượng đế mới vừa ư, mới bằng ḷng, mới sung sướng. Nhưng tôi biết Ngọc Hoàng không sung sướng đâu, bởi Ngọc Hoàng là đấng tự sinh, không bao giờ có diễm phúc có được một bà mẹ."

Và cuối cùng tuỳ bút, Thầy nói lên cảm nghĩ tha thiết của ḿnh về Mẹ như một lời dặn ḍ:

"Đó là điệp khúc tôi muốn ca hát cho anh nghe hôm nay. Và anh hăy ca, chị hăy ca cho cuộc đời đừng ch́m trong vô tâm, quên lăng. Đóa hoa màu hồng tôi cài trên áo anh rồi đó. Anh hăy sung sướng đi.!"

Từ đó đến nay đă 55 năm. Trong Lễ Vu Lan truyền thống Phật giáo vào ngày Rằm Tháng Bảy âm lịch hàng năm và cũng là ngày quư tu sĩ Phật giáo hoàn măn ba tháng An Cư Kiết Hạ có thêm nghi thức Bông Hồng Cài Áo; nhẹ nhàng mà trang trọng, đơn sơ mà cảm động vô ngần. Truyền thống Vu Lan là mùa báo hiếu cha mẹ đời nầy và đời trước; trong đó, gương đức Mục Kiền Liên vận dụng hồng ân chư Phật và hùng lực của chư tăng để cứu Mẹ hiền đang c̣n bị đọa đày trong địa ngục đă trở thành một biểu tượng thiêng liêng của ḷng hiếu thảo. Từ khi có “Bông Hồng Cài Áo” của Thầy Nhất Hạnh ra đời, lễ Vu Lan truyền thống tại tất cả các chùa viện Phật giáo Việt Nam đều có thêm tục lệ lễ cài bông hồng: Màu đỏ cho những ai c̣n Mẹ và màu trắng cho những ai không c̣n Mẹ.

Đă hơn 65 năm kể từ ngày lon ton theo Mẹ đến chùa, mỗi năm tôi đă thường thức không khí lễ hội thiêng liêng của hai ngày lễ lớn: Phật Đản và Vu Lan bằng nỗi cảm xúc chân quê “Phật Đản thương Phật kính Thầy, Vu Lan thương Mẹ nhớ Cha!” Trong hơn 50 năm lịch sử của Bông Hồng Cài Áo, tôi đă có được một nửa cài hoa hồng và một nửa cài hoa trắng. Dù c̣n ở làng, qua Huế, trong nước hay quê người, niềm cảm xúc miên man với nỗi mừng, nỗi lo khi được cài hoa hồng và nỗi ḷng nhớ Mẹ, tủi thân khi cài hoa trắng là những “dấu ấn Vu Lan” c̣n lưu măi trong tâm hồn và kư ức của tôi.

Tôi tin và chia sẻ rằng, trong tâm khảm của mọi người, không ai đi quá tầm để nghĩ tới những điều xa xôi với tiền kiếp, hậu lai của “ông bà cha mẹ bảy kiếp chúng con” khi tự cài hay được cài đóa hoa hồng trên ngực áo mà chỉ nghĩ về mẹ ḿnh trong những phút giây thiêng liêng ấy. Tất cả chỉ dồn tụ vào một cảm xúc tṛn vẹn đầy cảm tính mà cũng là lư tính như hơi thở là c̣n Mẹ hay mất Mẹ khi nh́n đóa hoa và liên tưởng tới mẹ ḿnh.

Qua Mỹ được 2 năm. Năm 1984 đi chùa Kim Quang ở Sacramento trong dịp lễ Vu Lan, tôi thấy bên cạnh hoa hồng đỏ và hoa hồng trắng c̣n xuất hiện hoa hồng vàng. Hỏi ra mới biết thầy trụ tŕ Thích Thiện Tŕ c̣n đặt thêm hoa hồng vàng cho cha. Và những năm về sau đó càng có nhiều đơn vị chùa chiền bày thêm hoa hồng vàng cho quư Thầy, Cô – tăng, ni – cài lên áo trong dịp Lễ Vu Lan với sự lư giải rằng, người đă xuất gia là con của Phật nên chỉ đeo hoa hồng vàng như một biểu tượng tưởng nhớ thân sinh phụ mẫu nhiều đời nhiếu kiếp trong ngày Vu Lan Báo Hiếu chứ không có khái niệm mất c̣n, sống chết theo kiểu đời thường.


Phật pháp bất ly thế gian pháp. Sinh hoạt đạo Phật không tách rời cuộc sống thế gian. Cái đẹp tuyệt vời của nghệ thuật thế gian dẫu cho đi vào cửa Thiền th́ cũng giữ nguyên màu tinh hoa của nghệ thuật. Nghệ thuật khác với kỹ thuật v́ không bị cột trói vào tính thực dụng hay tiện dụng của bất cứ khuynh hướng nào. Những giọt nước mắt buồn tủi của thế nhân v́ thương cha, khóc mẹ chẳng khác ǵ những giọt nước mắt thốn tâm của hàng Thánh Tăng khi đức Phật Bổn sư Thích Ca Mâu Ni nhập diệt.

Sự tương quan giữa Tâm và Phật đă được Tuệ Trung Thượng Sỹ diễn giải trong Khúc Ca Phật Tâm:

Phật! Phật! Phật! không thể thấy!
Tâm! Tâm! Tâm! không thể nói!
Khi tâm sanh tức là Phật sanh,
Bằng Phật diệt là lúc tâm diệt.
Diệt tâm c̣n Phật chuyện không đâu…

(Dịch thơ: Thiền sư Thích Thanh Từ)

Bởi vậy, đă có nhiều ư kiến cho rằng, việc một thiểu số quư Tăng Ni đeo bông hồng vàng chung chung để bày tỏ ḷng tưởng nhớ cha mẹ nhiều đời, nhiều kiếp mà không quan tâm đến sự sống thác, c̣n mất của cha mẹ hiện tiền trong lễ Bông Hồng Cài Áo ngày rằm tháng bảy là… “vô tâm” (?!) hay hơn thế nữa là một sự tách biệt chấp tướng vụ h́nh thức đi lạc với tinh thần “bông hồng cài áo” mang tính nghệ thuật siêu thoát tuyệt vời mà Thiền sư Thích Nhất Hạnh đă viết ra trong tập sách Bông Hồng Cài Áo.

Nên chăng hàng Phật tử xuất gia như quư Thầy và Sư Cô cần thiết phải tách rời hay khởi phát một cách biểu hiện đặc biệt có vẻ như đi ngược lại với luôn cả 3 khái niệm tiêu chuẩn ban đầu được ghi đậm nét trong tập sách:

1- Bông Hồng Cài Áo là một biểu tượng nghệ thuật nhân sinh: Đó không phải là những nguyên tắc đạo lư như Tam Cương Ngũ Thường của Nho Giáo; cũng chẳng phải là biểu tượng tứ trọng ân (Bốn ơn lớn: Ơn cha mẹ, ơn thầy tổ, ơn quốc gia xă hội, ơn chúng sinh) và cũng không bị ràng buộc ǵ theo giới luật. Biến biểu tượng nghệ thuật thành h́nh ảnh và phương tiện thực dụng đời thường là đă vô h́nh chung phá bỏ hay phủ nhận nét tinh hoa nguyên thủy của nó.

2- Bông Hồng Cài Áo là một hạnh phúc của nếp sống tinh thần và tâm linh: Nh́n đóa hồng đỏ để sung sướng và có được niềm hạnh phúc khi biết ḿnh c̣n mẹ. Nh́n đóa hồng trắng để xót xa khi biết ḿnh mất mẹ nhưng sẽ có được niềm hạnh phúc khi có được cơ hội thiêng liêng đứng trước Phật đài với hồng ân Tam Bảo và năng lượng lành của đại chúng để thành tâm cầu nguyện cho hương linh mẹ hiền đă quá văng được thoát những cảnh khổ sở của “tam đồ, ác đạo”.

3- Bông Hồng Cài Áo là một nét đẹp tuyệt vời trong nghệ thuật và văn hóa Phật giáo: Thế giới Phật giáo là một thế giới đầy biểu tượng. Tâm ảnh mà không ảo ảnh, tư tưởng mà không ảo tưởng, thực tế mà không duy thực dụng… nên một sự thay đổi từ thẩm mỹ sang tiện dụng; từ tâm sự sang lư sự sẽ làm mất đi tác dụng nghệ thuật của suối nguồn Phật giáo.

Ngày Của Mẹ có lịch sử cả trăm năm. Vu Lan Báo Hiếu, cúng thị thực cô hồn, có lịch sử mấy ngàn năm. Dù được thể hiện bằng những h́nh thức và thời điểm khác nhau nhưng bản chất hiếu hạnh vẫn là một. Nhưng “một” đó lại biến hoá thành vô lượng v́ thế giới có hơn 7 tỷ người nhưng không có ai hoàn toàn giống ai về căn cơ tự tánh. Biểu tượng c̣n lại cho sự thể hiện ḷng hiếu hạnh là nét đẹp của tâm hồn và sự thanh thoát về thể chất. Khi cả thân và tâm đều an lạc không vướng vít về chấp trước, chấp sau ǵ cả th́ Mẹ Hiền và Con Hiếu hiện tại hay nhiều kiếp vẫn c̣n duyên tương ngộ, trùng phùng trong kiếp được làm người này.

Sacramento, mùa Sen Nở 2562 (2018)

Nguyên Thọ Trần Kiêm Đoàn


 

tôn giáo - phật giáo

trankiemdoan.net