TRẦN KIÊM ĐOÀN

 

VĂN HÓA...CHỌT !

Sáng cuối tuần gọi điện thoại cho một người bạn thân gốc Huế nhưng không có tiếng trả lời. Đến lượt thứ ba mới có tiếng trả lời uể oải bên kia:

- Không có ai bắt máy hết. Cả nhà ai cũng đương mắc… “chọt” rồi ôn ơi!

 

 

​Tôi hiểu ngay là cả nhà, mỗi người đều đang dán mắt và bấm bấm, quẹt quẹt vào mặt kính cái smartphone của ḿnh.

Tẩn mẩn, tôi đi t́m chữ “chọt”. Lạ thiệt! Tiếng Việt có chữ “chọt” được chính thức ghi vào từ điển quy ước trong các từ ngữ kép như chạy chọt, lọt chọt, cà chọt. Nhưng t́m trong Đại Từ Điển Tiếng Việt năm 1999 do Trung tâm Ngôn ngữ và Văn hóa Việt Nam thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo phát hành th́ lại không có chữ “chọt” đứng một ḿnh. Trong lúc đó th́ Việt Nam Tân Tự điển của Thanh Nghị ra đời gần 50 năm trước đó và Từ Điển Tiếng Huế của Bùi Minh Đức ra đời sau đó đều có chữ “chọt” đứng riêng với định nghĩa là “thọc” hay “nói chọc tức” ở mức độ nhẹ nhàng. Phương ngữ Huế dùng tiếng “chọt” cũng tương tự như thế. Trường hợp như “chọt ngón tay vô nước lèo để nếm”. Hoặc “nói chọt tức ḿnh…”.

Từ khi có các thiết bị điện tử nhấn nút ra đời th́ tiếng “chọt” có thêm một vị trí gợi h́nh khác nữa. Xuất phát từ độ nhạy của các nút điều khiển máy điện tử càng ngày càng tinh xảo và nhanh nên chỉ cần chạm nhẹ ngón tay vào là điều khiển được. Nhưng từ khi có cái điện thoại thông minh (smartphone) ra đời, tất cả đều điều khiển bằng cái chạm nhẹ ngón tay trên mặt kính th́ sẽ có ngay hiệu ứng điều khiển.   

Trong khi tiếng Anh giàu có hơn ḿnh nên trong thao tác hướng dẫn dùng smartphone th́ “chọt” có tới 3 động tác: Tap (gơ nhẹ), swipe (quẹt) và pinch (bấm). Nhưng trong tiếng Việt th́ các từ ngữ dùng để chỉ đối tượng dùng smartphone chưa có một từ nào sáng giá và nổi trội được toàn thể cộng đồng nói tiếng Việt trong cũng như ngoài nước lấy làm tiêu chuẩn ngôn ngữ cả. Nào là: Bấm, quẹt, nhấn, chạm, sờ… chẳng có chữ nào vừa gợi h́nh, vừa sống động, vừa b́nh dân, vừa gọn gàng dễ hiểu bằng… “chọt”. Chọt là đưa đầu ngón tay chạm nhẹ vào và rút lui tức khắc để… chọt tiếp cái khác.

Smartphone đang biến thành một hiện tượng gây nghiện nhanh chóng nhất trong lịch sử nhân loại trên toàn thế giới xưa nay. Ngày nay đi bất cứ nơi đâu, h́nh ảnh “một người, một phôn, một thế giới” không c̣n xa lạ với bất cứ ngơ ngách nào trên hành tinh nầy. Tỷ số người Việt Nam dùng điện thoại thông minh (smartphone) cao nhất Đông Dương, hơn cả Thái Lan và Ấn Độ.

Thế giới đă đặt định một nền “Văn Hóa” riêng cho giới dùng smartphone đó là Văn Hóa Smartphone hay Văn Hóa Điện Thoại Thông Minh (Smartphone Culture hay Always-On Smartphone Culture) mà kẻ viết những ḍng nầy mạo muội dịch ra là “Văn Hóa… Chọt”.

Văn Hoá Chọt đă thay đổi bộ mặt thế giới. Những con người cách xa nhau đầu trời cuối đất nhưng bất cứ giờ nào cũng có thể gọi nhau và thấy mặt nhau cùng h́nh ảnh sinh hoạt đang diễn ra tức khắc. Con người không c̣n cô đơn nhưng cũng bị mất dần đi sự riêng tư lắng đọng riêng một phương trời.

Với nền văn hóa mới nầy, tuy nó riêng tư và vô h́nh vô ảnh nhưng nó đang ngự trị thế giới và nhân loại trong hết thảy không gian và thời gian. Nó mở ra một thách thức mới cho giới trẻ mà hậu quả nghiêm trọng không biết đi về đâu trong ṿng năm ba mươi năm trở lại.

Thực trạng thời hiện tại là cả nhân loại đang ghiền smartphone. Nó là người thân thiết đến mức 50 phần trăm người Mỹ không thể sống thiếu nó và 70 phần trăm đều thú nhận công việc đầu tiên trong ngày vừa mở mắt thức dậy là vớ ngay cái phone lúc nào cũng ấp ủ bên ḿnh. Trẻ con đang sống trên đất Mỹ hơn 90% mê game và những tṛ chơi giải trí trên smartphone. Trừ những giờ bắt buộc trong lớp, ngoài ra khi về nhà hay đi đâu đó th́ mắt dán vào phone và cố t́nh tách rời tất cả để sinh hoạt riêng với cái phone trên tay. Nếu buộc phải làm điều ǵ cần phải làm như làm bài tập ở nhà, giúp việc lặt vặt trong gia đ́nh, sinh hoạt xă hội không từ chối được th́ các cháu sẽ làm rất nhanh cho xong để được trở lại với cái phone. Giới cha mẹ, phụ huynh đang bất lực v́ đây là một phong trào tập thể và toàn diện của xă hội ngày nay…

Ngay cả trong gia đ́nh, hiện tượng cả nhà đông đảo năm, mười người; thế mà mỗi người t́m một góc để dán mắt vào cái phone của ḿnh mà... chọt là chuyện rất thường, hầu như ở đâu và lúc nào cũng gặp. Hăy làm quen với những h́nh ảnh bất thường đó. Lấy vô thường làm thường là đang tu hành đắc đạo đó bạn ạ.

 

Hôm nay, ngày 12 tháng 9 năm 2018 là ngày “trọng đại” của nước Mỹ và nhiều nơi trên thế giới. Việc ǵ quan trọng quá đang xảy ra vậy? Thưa, hôm nay là ngày ra mắt sản phẩm smartphone với các mẩu mă Iphone tân kỳ nhất của hăng Apple. Báo chí đă chuẩn bị bàn ra tán vào về những mẫu Iphone nầy hàng tháng trước ngày hôm nay. Tưởng như vớ vẩn thật; nhưng đấy lại là sự thật đang diễn ra trước mắt. Năm nay, hăng Apple là công ty tư nhân đầu tiên trong lịch sử kinh tế và thương măi của Hoa Kỳ đạt tới số vốn 1000 tỷ đô la (trillion). Giá một IPhone mới nhất và loại đắt nhất tại Mỹ được thông báo trong ngày hôm nay là: 1.299 USD + thuế 8% .

Dù với tinh thần bảo thủ hay cấp tiến, chúng ta khó mà phủ nhận được vai tṛ “cây đàn muôn điệu” của smartphone. Nó là người thầy, người bạn, người cộng sự, người đầy tớ trung thành, toàn hảo và đáp ứng nhanh chóng nhất tất cả những yêu cầu về nhiều mặt của bạn. Nó là thư viện, là phim trường, là sân khấu đại nhạc hội, là pḥng chơi game, là trung tâm đánh cờ, đánh bạc, là tiệm chụp h́nh, máy quay phim, là người đưa thư, là trạm nhắn tin, là điện thoại truyền h́nh, là tờ báo, nhà xuất bản riêng, là thư kư đánh máy, là đèn pin, đồng hồ, máy báo thức, bản đồ định vị, là kho mua sắm, là thế giới khắp năm châu… và hàng bao nhiêu dịch vụ khác. Chỉ với một Iphone của hăng Apple, bạn nắm sẵn trong tay 400.000 APPS ứng dụng cho muôn vàn dịch vụ cần thiết… Đó là điều lư giải tại sao smartphone không là nhan sắc, là hương, là vị… thế mà vẫn làm cho hai phần ba dân số thế giới đủ mọi thành phần và hoàn cảnh xuất thân mê tơi như điếu đổ!

 

Tâm lư đẳng cấp smartphone (Smartphone Psychology) cũng là một hiện tượng xă hội tương đối mới mẻ trong ngành tâm lư học ứng dụng mới ra đời không lâu. Thế giới có nhiều hăng chế tạo smartphone, nhưng chỉ có khoảng 10 công ty là nổi tiếng nhất. Trong đó, đứng đầu về số lượng sản xuất là Samsung và đứng đầu về kỹ thuật tinh xảo cùng phẩm chất diệu dụng là hăng Apple với sản phẩm Iphone. Bởi vậy, có một thứ tâm lư đẳng cấp trong việc sở hữu Iphone. Tôi có một người anh em bạn thân đă 80 tuổi. Nhưng anh phải mua cho được cái Iphone loại mới và đắt tiền nhất. Tôi hỏi anh sao già rồi mà c̣n đèo ḅng “đồ xịn” làm chi cho thêm phiền năo. Anh vuốt râu cười ha hả, trả lời tỉnh bơ: “V́ ta sẽ hết đi chơi mà đi thật… về với một thế giới nào đó nay mai nên hôm nay ta muốn có được cái cảm giác rất xốc nổi và trẻ con của một ông già tám chục là có đôi phút sống ngang hàng với tỷ phú Bill Gates và Nữ Hoàng Elizabeth… xem thử nó ra sao!” Tôi hơi ngớ ra nh́n anh bạn già. Anh lại cười ngặt nghẽo trả lời: “Có chi mô mà ngạc nhiên. Cái smartphone của hai nhân vật đó dùng cũng chỉ là thứ Iphone đời mới ‘tóp’này thôi, không có loại phone nào ‘đẳng cấp’ hơn nữa!”

Th́ ra là thế. Tôi biết nói ǵ khi phá vỡ một định kiến c̣n khó hơn là phá vỡ một nguyên tử, nên nói cà rỡn: “Tui chẳng cần Ai phone, Anh phone, Chị phone… chi cả mà vẫn có cái ngang hàng với hai nhân vật đó…” Đến lượt anh bạn trố mắt ngạc nhiên ḍ hỏi th́ tôi… giải mă, rằng “Tui cũng đang thở cùng một không khí địa cầu và đang sống trên cùng hành tinh nầy như họ nên cũng ngang hàng với họ theo tinh thần anh nói mà có cần phone phiếc ǵ đâu.”

 

Và, rốt nhưng chưa ráo là: một ứng dụng của smartphone tuy ai cũng biết nhưng ít dùng cái “app. rất hấp dẫn” này. Đó là đọc viết (dictation). Thay v́… chọt để viết bằng ngón tay th́ bạn hăy viết bằng cách đọc ngay vào phone. Này nhé, bạn chỉ việc... chọt vào Note để mở chương tŕnh ra. Nhưng trước đó nhớ vào “setting” để thêm cho bàn phím Keyboard phần Tiếng Việt sau tiếng Anh. Thế rồi, bạn đọc những ǵ mà ḿnh muốn viết. Bạn đọc chữ nào, chương tŕnh viết của smartphone sẽ ghi ra chữ ngay trên màn ảnh. Xong một bài viết, nếu muốn cho hoàn chỉnh để gởi đi các trang mạng và báo chí, bạn copy vào email và đưa lên computer hay sửa ngay trên phone các lỗi chính tả và chữ đánh sai. Thế là xong. Những ḍng tôi đang viết nơi đây là văn đọc nên có thể chạy với tốc độ rất nhanh. Có lần khi “chat” trên phone, đứa cháu la làng: “Chú ơi!  Con nổi tiếng đánh text trên phone đă nhanh rồi mà sao chú đánh nhanh thế; c̣n nhanh gấp mấy lần con nữa!” Tôi cười thầm trong bụng: “Con ơi, con có biết là chú đang đọc đây không...” Và giữ bí mật quân sự một ḿnh cho đứa cháu phục lăn chơi!

 

Bạn có thấy Văn Hóa… Chọt vui không? Vui th́ xin mỉm cười với đoạn văn đọc “phiếm bàn” nầy bạn nhé.

 

Sacramento, ngày Apple 12-9-2018

Trần Kiêm Đoàn

 


kư sự / hồi ức