Trần Kiêm Đoàn

 

CHUYỆN KHẢO VỀ HUẾ

 

Đôi Ḍng Tự Bạch
Về Huế
Cơm Hến
Bún
Chè Huế
Cơm Âm Phủ
Mắm Ruốc
Ngủ Đ̣
Tâm Huế
Mưa Huế
Mầu Quan San
Tản
Hồi
Hồi Âm
Đoc ckvh_tkl
Tiểu Sử

 

 

Hồi Cư

   

Thuở nhỏ, ít khi tôi và lũ bạn cùng lứa ở làng chịu bỏ sót bất cứ một gánh hát nào về diễn ở làng, ở xă. Chúng tôi phải coi cho bằng được từ đầu chí cuối, nghĩa là từ khi các đoàn hát dựng cột làm sân khấu đến ngày dỡ cột ra đi, dù phải “hy sinh” bị quỳ và đánh đ̣n v́ không thuộc bài và ngủ gục trong lớp.

Có một lần gánh hát Phụng Vũ về diễn ở xă Hương Cần, lũ học tṛ nhỏ chúng tôi sướng như mở cờ trong bụng v́ gánh hát và sân khấu đóng đại bản doanh trên vùng ruộng vừa mới gặt, sát nách trường nên chúng tôi biết hết các ngỏ ngách đi xem hát “vé mời”. Để đêm đêm được lọt vào rạp đứa đứng, đứa qùy, đứa ngồi cḥ hơ quanh mấy dăy ghế thượng hạng chúng tôi phải được ông bầu và các nghệ sĩ ruột trong gánh hát tin dùng. Lũ nhỏ hănh diện ra mặt khi được sai đi xách nước, ra chợ mua quà vặt và Ngao lẻ về cho nghệ sĩ.

 

Thời tuổi dại, tôi thấy chú giúp việc trong nhà ông Hương quản cũng là “người nhà” của ông ấy, nên sung sướng v́ mới một sớm một chiều bỗng dưng ḿnh được hóa ra “con nhà” nghệ sĩ. Trong lũ nhỏ chúng tôi, chỉ có thằng Vê “đơ” lớn nhất là thích các vở hát t́nh cảm như Đợi Anh Mùa Lá Rụng, Duyên Kiếp Lỡ Làng... c̣n tất cả chúng tôi đều thích các tuồng có vua chúa, đấu vơ, phi thân ào ào trên sân khấu như Máu Nhuộm Thành Tây Đô, Đường Sơn Đại Huynh và hay nhất là vở Tâm Sự Kẻ Sang Tần có đủ vai người đẹp như Tây Thi, người hùng như Phạm Lăi, kiếm khách như Kinh Kha... Gánh hát diễn chưa tới một tuần th́ đă xẩy ra chuyện “con Tây Thi” ra Chợ Cần ăn hàng thiếu tiền chưởi lộn với bà bán bún cháo; “thằng Phạm Lăi” tán vợ ông thư kư xă bị bắt trói nằm queo; “thằng Kinh Kha” ghen ông bầu Nhị cặp bồ với “con Tây Thi” vác dao rượt nhau khắp chợ. Khán giả dân làng cũng như bọn nhỏ chúng tôi bị sụp đổ thần tượng v́ ảnh hưởng ngoài đời, xem diễn tuồng không c̣n thấy hay nữa. Người xem thưa hẳn, gánh hát phải vội vàng cuốn gói ra đi. Măi cho đến khi ra đời làm nghề dạy học, tôi vẫn c̣n bị ám ảnh hoài với cảnh “con Tây Thi” đẹp diễm ảo trong ánh đèn màu sân khấu đă “chết” một cách xót xa  trong ḷng tuổi dại của tôi v́ đă để lộ khuôn mặt thật chanh chua, đanh đá ngoài đời. Nỗi ám ảnh dường như vẫn c̣n chập chờn đâu đó trong lớp học, giữa sân trường, trong quán ăn... khi tôi có mặt trong đoàn người hồi cư trở về Quảng Trị vào năm 1973.

 

 Quảng Trị hồi cư. Tôi đứng trước ngả ba đường. Cùng với Quảng Trị tôi có thể ở lại Đà Nẵng, vào Nam hay một nơi nào đó thích hợp khỏi về lại Quảng Trị. Ở vào lứa tuổi 25, 26 cọng thêm một chút máu giang hồ vặt h́nh như là c̣n quá trẻ để chọn một sự yên thân. Tôi là thầy giáo trường Nguyễn Hoàng đầu tiên về lại Quảng Trị  sau mùa Hè đỏ lửa 1972. V́ trường Nguyễn Hoàng dự trù xây dựng trên khu Thị Tứ chưa xong nên cơ sở chính của nhà trường vẫn c̣n đặt tại hai trung tâm tạm cư chính là Non Nước và Ḥa Khánh tại Đà Nẵng. Tôi dạy tạm thời tại trường Trung học Hải Lăng và Hiền Lương Nghĩa Thục. Trường Hiền Lương Nghĩa Thục là trường tư thục miễn phí đầu tiên của Quảng Trị trong buổi đầu hồi cư. Sau giờ học trường đă trở thành trung tâm sinh hoạt ngoại khóa của học sinh và quán trọ cho những thầy giáo hồi cư xa nhà. Giang sơn của một thầy giáo hồi cư chỉ vỏn vẹn trong một cái túi càn khôn Air Việt Nam gồm mấy bộ áo quần vía lên lớp, vài bộ áo quần ngủ, một ít sách vở và vật dụng linh tinh. Gối th́ đă có cánh tay của chính ḿnh và mền th́ đắp “ké”. Nhưng quan trọng nhất trong mớ hành trang nhỏ bé đó có lẽ là một tâm hồn thoáng đạt, một tinh thần chịu khó chia xẻ, một đôi tai thính quen nghe đạn bom cùng tiếng ngáy như sấm của mấy ông bạn già nằm cạnh trong đêm và một đôi chân trần rắn rỏi sẵn sàng để... chạy! Thế nhưng thầy giáo hồi cư cũng phải cần một chút xa xỉ phẩm của thế giới văn minh, đó là cái cà vạt theo lời đề nghị của ông quận trưởng: “Các thầy nên có một dấu hiệu riêng để anh em biết mà khỏi... quậy, như thắt cà-ra-vát chẳng hạn!”. “Anh em” ở đây là lính thủy quân lục chiến đang trú đóng và bảo vệ vùng giới tuyến.

 

 Quảng Trị ngày hồi cư là một Quảng Trị rách nát và chia cắt. Sông Thạch Hăn trở thành gịng sông biên giới thay cho sông Gianh mấy trăm năm xưa và sông Bến Hải một năm về trước. Người dân Gio Linh, Cam Lộ, Đông Hà và một phần Triệu Phong vẫn là những người dân di cư ngay trên trên quê hương của ḿnh. Những người dân mất cửa mất nhà, xa ruộng vườn và mồ mă tổ tiên lũ lượt kéo về tạm cư trên đồi cát Hải Lăng. Vùng đất đất hoang lô nhô tràm chổi nầy trở thành “Khu Thị Tứ”. Khu Thị Tứ Quảng Trị hồi cư là một tập thể những căn nhà tiền chế mái tôn và tường là những tấm ván thông ghép lên nhau. Nhà nhà lớn cở bằng cái sạp bán hàng xén đầu làng. Nhà làm theo quy hoạch có ghi trên bản đồ giấy mực hẳn hoi nên trông có vẻ thẳng hàng, thứ lớp như các dăy ghế đánh bài cḥi trước sân đ́nh trong ba ngày Tết. Khu Thị Tứ khác hơn các trại tạm cư Hoà Khánh, Non Nước ở Đà Nẵng là có thêm ngọn gió Lào vi vút cát thổi, đá bay. Ăn, ngủ, nhâm nhi, giảng bài, ngâm thơ và, kể cả... hôn nhau trong mùa gió Lào Quảng Trị mà thiếu một tí gió cát là kể như chưa đạt. Trên đồi cát, mùa gió lửa, giếng vừa sâu, vừa hiếm nước, cho nên nhiều thầy cô phải “tắm hơi”, nghĩa là chỉ rửa sơ mặt mày tay chân cho đủ sáng sủa với đời là được. Bởi vậy, mỗi lần có thầy cô nào mới ra ḷ, đến dạy Quảng Trị, chúng tôi thường đùa: “Chàng từ đi vào nơi gió cát. Đêm trăng nầy chàng kiếm ‘nác’ phương nao?”.

Phần đông học sinh ở khu Thị Tứ. Sau giờ học các em thích lân la ở lại trường chơi loanh quanh ở khu sân trường hơn là trở về nhà nằm trong khu Thị Tứ trong căn nhà nhỏ bé nóng hầm hập với vách hộp, mái tôn. Không một bóng cây, không một gịng nước, không một con đường quê quanh co làm đẹp những gót chân chim của tuổi học tṛ.

Trong cảnh cô quạnh ban đầu của những buổi chiều hồi cư, các em học sinh về muộn là những cành lá xanh tươi giữa màu cỏ úa. Có em về nhà rang đậu phụng hay mang củi đến nhóm lửa nướng khoai sắn nơi góc sân trường để thầy “ăn cho đỡ buồn”. Có một nỗi khổ tâm lớn nhất mà những người thầy hồi cư xa nhà, chọn văn pḥng trường làm nơi tá túc qua đêm như tôi là phải “tiếp” các em cho đến khi măn cuộc. Một thầy giáo trẻ, mới áo quần thẳng nếp lên lớp không lẽ lại ở trần, mặc quần xà lỏn trước mặt những em học tṛ thướt tha sau giờ học. Đă bao lần tôi chịu trận với nguyên bộ áo quần vía trên người, nghe gió Lào bay về phần phật và cảm thấy những giọt mồ hôi ḅ nhồn nhột sau lưng. Lâu dần thành quen, có những chiều mùa Đông thật lạnh, sau giờ học không có bóng học tṛ lai văng, lại nhớ và thấy những chiều hồi cư sao mà cô quạnh và buồn hiu hắt đến rợn người. Đến những ngày đẹp trời, có bóng học tṛ quanh quẩn, thầy lại sợ để lộ “hậu trường” như cặp chân voi hay gị ông Táo. Người nhát gan nhất lại là tôi, có lẽ v́ bị ám ánh nặng nề bởi “con Tây Thi” trong đoàn hát Phụng Vũ năm xưa, ăn hàng và căi lộn chanh chua ngoài chợ. Tôi sợ phải lên bục giảng bài nh́n xuống lớp, bắt gặp những nụ cười bí mật một cách tinh nghịch của học sinh v́ có tin phóng sự hậu trường cho biết đêm rồi “thầy nhậu xỉn hay cầm đồng hồ đánh bạc...”.

 Trước khi về dạy học ở trường Nguyễn Hoàng, thời sinh viên sư phạm, tôi đă dạy học nhiều trường ở Huế như Phan Sào Nam, Bán Công, Bồ Đề, Hưng Đạo. Tôi cảm thấy học sinh Huế dễ gần gũi và dễ có cảm t́nh v́ cái  “dáng” và giọng nói. Mặc dầu cũng là “nhất quỷ, nh́ ma, thứ ba học tṛ”, nhưng học tṛ Huế nghịch ngầm nên lúc nào cũng có cái dáng hiền và giọng nói dịu ngọt đủ sức thuyết phục thầy sửa số “3” thành số “8”. Khi ra dạy học ở Quảng Trị, tôi cảm thấy học tṛ nơi đây có vẻ cứng cỏi, phong sương hơn và nhiều em già trước tuổi. Thêm vào đó, cái giọng Quảng Trị “chắc nụi” của các em làm tôi dè dặt. Nhưng cảm t́nh đầu tiên của tôi đối với tuổi trẻ Quảng Trị là đôi mắt. Ánh mắt, lối nh́n, vẻ chau mày hờn giận, nét đăm chiêu trầm lặng suy tư hay cái nháy mắt thoáng qua nói nhiều hơn miệng. Rất có thể v́ cuộc sống khắc nghiệt của vùng hỏa tuyến vốn là địa linh nhân kiệt một thời vang bóng mà tuổi trẻ Quảng Trị kế thừa và chịu đựng đă tạo nên đôi mắt đó. Những đôi mắt như ẩn chứa cả một huyền sử không lời. Từ trên bục giảng tôi có thể biết được tác dụng bài giảng của ḿnh khi nh́n trong đôi mắt học tṛ. Những đôi mắt như tấm gương phản chiếu cả những ư nghĩ thầm kín của các em. Tôi không c̣n nhớ một học sinh nào đó đă nói đùa, “Đôi mắt là cửa sổ của tâm hồn. Nếu ai chột mắt nửa hồn thương đau!”.

Cơ hội tôi được gần gũi với tuổi trẻ Quảng Trị nhiều hơn là qua thực tế những tháng ngày làm công tác xă hội trong sinh họat Hồng Thập Tự

Đoàn Thanh niên Hồng Thập Tự Quảng Trị do tôi tổ chức, thành lập vào mùa Hè năm 1973 với sự khuyến khích và hỗ trợ nhiệt t́nh của anh Lê Hữu Thăng, giáo sư Nguyễn Hoàng, đại diện Hồng Thập Tự vùng I và anh Tôn Thất Nam, trưởng ty Thủy Lâm, đại diện Hồng Thập Tự Quảng Trị. Số đoàn sinh có lúc đông tới 200 em, phần đông là học sinh Nguyễn Hoàng, Hải Lăng, Triệu Phong. Trước “mùa hè đỏ lửa 72” tôi chỉ biết tuổi trẻ Quảng Trị như là những học tṛ chăm chỉ, lễ phép và dè dặt với thầy cô giáo có khi đến mức khô khan. Sau biến cố “đại lộ kinh hoàng” và tiếp theo những ngày tản cư, tỵ nạn, hồi cư, có dịp sinh hoạt với các em trong nhiều hoàn cảnh và va chạm trong nhiều mảnh vụn của cuộc đời, cái nh́n của tôi về tuổi trẻ Quảng Trị đổi khác.

 Suốt ngày Chủ Nhật hàng tuần đoàn thanh niên Hồng ThậpTự chúng tôi đi làm công tác khắp các vùng quê Quảng Trị nằm phía Nam sông Thạch Hăn với sự yểm trợ phương tiện không riêng của cơ quan Hồng Thập Tự quốc tế mà c̣n từ phía các tổ chức từ thiện khác nhờ tiếp tay. Càng đi nhiều, tôi càng thấy ḿnh gần gũi với làng xóm Quảng Trị, một Quảng Trị điêu tàn sau cuộc chiến băo lửa năm 1972. Không có một vùng quê nào c̣n nguyên vẹn, tránh được dấu đạn bom trong ngày hồi cư. Ước mơ của người dân thường Quảng Trị cũng như bao người dân Việt hiền ḥa khác, là được về lại quê xưa, sống nép đời trong thôn xóm với mái nhà khiêm tốn, có khu vườn nhỏ, có ao rau và cánh đồng làng nhỏ bé, chia thành những thửa ruộng nhỏ nhắn thấp cao nhiều đợt. Nơi đâu trên đồng lúa cũng có những mảnh cồn làng làm nơi an nghỉ thiêng liêng của mồ mă tổ tiên.

                       

o0o

 

 Bom bi! Một nỗi kinh hoàng mới trong buổi đầu Quảng Trị hồi cư. Bom bi rơi rớt trên nương, ngoài đồng, dưới ao, bên cống rảnh... Không biết bao nhiêu vạn bom bi đă cắm vào da thịt Quảng Trị như những cái “dằm” vô t́nh xóc vào bàn tay chơn chất của cô gái quê nghèo. Đă bao nhiêu lần tôi thắt ruột nh́n những đứa em, những đoàn sinh, những đứa học tṛ với chữ thập đỏ viền xanh nổi trên vai áo trắng, trên mủ lưỡi trai, tỏa vào đồng ruộng giúp nông dân bơm thuốc rầy, hay đốn cây bới đất giúp bà con dựng căn nhà lá mới. Từ trong vô thức, tôi nghe như râm ran có những mảnh bom bi đang ŕnh rập và có thể nổ bùm không ai biết trước. Tôi có thể dặn các em tránh sông tránh núi nhưng không thể dặn các em tránh bom bi như các em thường nói, “sợ bom bi th́ chỉ có về nhà đắp mền nằm ngủ!”. Tuần thứ hai công tác ở làng Ngô Xá, xe chưa vào điểm hẹn đă phải dừng lại v́ bom bi đă nổ ở thửa ruộng kế bên. Một người thanh niên trẻ đang dăy dụa trên bùn với con trâu bị thương c̣n chạy quanh như điên cuồng và cái cày đè trên ḿnh người bị nạn. Chúng tôi lập tức biến chiếc xe Hồng Thập Tự công tác thành xe tải thương, khẩn cấp chở nạn nhân về bệnh xá quận. Trong đời, tôi đă thấy những đôi mắt thật buồn, nhưng chưa bao giờ thấy một lúc những ánh mắt tuổi trẻ vừa thương cảm xót xa, vừa đau buồn thăm thẳm đến thế. Các em tải thương. Những vết máu tươi loang vào chữ thập đỏ trên áo của những người tuổi trẻ Quảng Trị “lá rách đùm lá nát” đă làm tôi xúc động đến lạnh người. Những em học tṛ ít nói trong lớp đang vươn vai thành những người yêu nhân ái với tâm hồn lồng lộng. Trâm nhút nhát trong lớp giờ linh hoạt như một nữ trợ tá chiến trường. Định ấp úng trong lớp giờ xuôi ngược như giao liên mặt trận. Kháng “tếu”, cây cười của lớp, giờ mặt mày nghiêm trọng, khom ḿnh nâng cán như viên cai tổng cẩn trọng chuyển hương án đầu năm. Những đôi mắt đăm chiêu bâng khuâng mờ nước mắt khi chiếc xe tải thương khuất dần trong bụi đỏ đường quê.

 

 Chiều Giáng Sinh hồi cư đầu tiên, chúng tôi chọn làng Phước Môn và Như Lệ gần thánh đường La Vang làm công tác. Tất cả đều làm rất hăng để kịp đến tập trung tại khu vực nhà thờ trước khi trời chiều. Các đoàn sinh dù có đạo hay không cũng có cùng mẫu số chung:  Đó là t́nh người, t́nh quê hương và t́nh đồng bào ruột thịt. Tiếng c̣i họp chung vang vọng dưới chân nhà thờ La Vang đổ nát sau chiến tranh trong buổi chiều Giáng Sinh lành lạnh, mây vần vũ xuống thấp, có một sức hút huyền nhiệm lạ lùng. Chưa đầy một trăm đoàn sinh, tóc tai, quần áo bơ phờ sau một ngày công tác xă hội tay chân hoạt động như con thoi đang quây quần dưới tượng đài của Chúa. Nhà thờ La Vang ngày hồi cư cũng trơ xương tả tơi chung số phận với người dân Quảng Trị. Bom đạn như gậy người mù, đâu có trái tim để tránh giáo đường hay chùa tháp. Trâm vốn là đoàn trưởng Thanh Sinh công giáo, nên chiều nay được giao cầm c̣i điều khiển. Cả một trăm tâm hồn khác nhau chiều nay như mềm lại, ḥa với đất trời để cùng hướng về một sức mạnh nhiệm mầu. Chúng tôi chỉ có thể hát chung hai bài hát, đó là bài “Đêm Đông lạnh lẽo Chúa sinh ra đời...” và bài “ Đêm Thánh Vô Cùng” (Silent Night). Đặc biệt bài Đêm Thánh Vô Cùng với cung điệu thanh thoát và u trầm mà cố hát đồng ca theo nhịp hành khúc là kể như đem thơ tao đàn vào ḥ giă gạo. Cái tuyệt vời và ma thuật của âm thanh không phải là đúng hay sai mà nên dùng lúc nào là hợp nhất. Nhịp “hành khúc” của Silent Night dưới chân nhà thờ La Vang đổ nát có lẽ sẽ làm cho cả thế giới tức cười nhưng lại làm cho Quảng Trị hồi cư thổn thức, v́ hát lúc nầy không phải chỉ là xướng lên âm giai, âm điệu, mà hát c̣n là sự mặc khải tâm hồn bằng lời nguyện và âm thanh. Từ một trăm cửa miệng, lời hát “Nửa đêm mừng Chúa giáng sanh ra chốn dương trần. Người mang ơn phúc cứu cho muôn dân lầm than”, đă được đổi ra, “...Người mang ơn phúc cứu cho La Vang lầm than!”. Đông đảo giáo dân đi lễ đă cùng quây quần hát với chúng tôi trên đồi La Vang sương mù, càng về chiều càng thấm lạnh. Trong khoảnh khắc xúc dộng, tôi ngước lên nh́n nóc giáo đường trơ xương đầy dấu đạn bom và tự nhiên có cảm tưởng Chúa và những thiên thần có đôi cánh trắng đang từ những vương cung thánh đường cao sang về ngự giữa bầu trời La Vang mây phủ, về đậu trên bệ thờ đổ nát mang dấu vết thù hận chưa tan.

 Lúc chia tay, trời đă gần chạng vạng. Mấy em đoàn sinh có Đạo trao cho tôi và anh Niên đoàn phó, mỗi người một gói quà  nhỏ. Chúng tôi cùng cám ơn và chúc các em một mùa giáng sinh an lành. Quà Noel cho tôi là một cái cà vạt thời trang.

Cầm món quà giáng sinh dễ thương của mấy em trên tay, tôi cảm thấy b́nh an pha một chút bâng khuâng và rộn ràng v́ t́nh nghĩa giữa vùng đất hồi cư c̣n nhiều khốn khó nầy vẫn c̣n là một chút ǵ mong manh nhưng có thật.

 

 Sau giáng sinh là đến Tết hồi cư Đoàn Thanh Niên Hồng Thập Tự Quảng Trị cùng với thầy tṛ trường Hiền Lương Nghĩa Thục cùng chuẩn bị tất niên. Vui nhất của đời hoạt động thanh niên là được nghe tiếng đồng ca vọng xuống lưng đồi. Vui nhất của đời dạy học cũng là tiếng hát vang vang của học tṛ chuẩn bị đón Xuân. Quan khách văn nghệ tất niên hồi cư 1973 nghe đâu có cả ông tỉnh trưởng Quảng Trị, nên chúng tôi chuẩn bị khá rầm rộ và công phu.

Đêm tŕnh diễn văn nghệ tất niên, tôi phụ trách điều hợp chương tŕnh. Niềm vui và tiếng hát học tṛ đă mang chút hương hoa cho đồi cát Hải Lăng chưa xoá hết nỗi ám ảnh kinh hoàng của bom đạn. Nhạc cảnh Đám Cưới Ngày Hoà B́nh do tôi và Lê Hữu Nam đạo diễn đă làm cho khán giả khao khát ḥa b́nh và cả diễn viên lẫn “đạo diễn” c̣n bồi hồi nhắc nhở đến mấy năm sau v́ sự tŕnh diễn xuất thần của vai cô dâu chú rể. Trâm thủ vai cô dâu và Định trong vai chú rể. Cả hai đều là học sinh lớp 12 và cùng là đoàn viên Đoàn Thanh Niên Hồng Thập Tự. Trâm trong y phục hoá trang rực rỡ của cô dâu bước đến gần tôi đang diều động ở hậu trường khi người xướng ngôn đang giới thiệu chương tŕnh. Tôi hỏi:

 - Định biến đâu mất rồi?

 Không có tiếng trả lời... 

 Cả ban văn nghệ đang dáo dác t́m th́ Định bước vào, ướt sũng như con chuột lột, tóc tai áo quần bê bết bùn đất. Định giải thích vắn tắt nhưng mọi người chợt hiểu:

 - Em bị rớt xuống hố bom B-52!

 Ngày Quảng Trị hồi cư, những hố bom sâu như cái hồ nhỏ c̣n loang lỗ cả xóm làng. Những đêm tháng chạp sương mù dày đặc, ít ai dám đi ra ngoài v́ sợ bị sỉa hố bom.

 Bộ áo quần chú rể với quần là, khăn đóng, áo thụng thuê ở Huế đem ra giờ chỉ c̣n là mớ vải ướt tang thương trên ḿnh Định.

 Trong lúc tôi đang lặng người bối rối, v́ sự việc bất ngờ xảy ra vào phút chót th́ tiếng hát của ai đó thoảng nghe êm êm như một chút gió giữa trưa Hè đứng bóng: “Đường hành quân băng lau lách sương đêm. Sương trắng rơi vai tôi ướt lạnh mềm... “.  Tiếng hát như một sự nhắc nhở rằng, vùng đất nầy vẫn c̣n đang là vùng hỏa tuyến. Một nỗi buồn nào đó chợt hiện về trong tôi. Tôi thấy khăn vành, áo hoa thêu kim tuyến lấp lánh trên ḿnh Trâm nḥa đi. H́nh ảnh chữ thập đỏ loang máu người dân cày trúng mảnh bom bi giữa đồng hoang làng Ngô Xá hiện về. Tôi kêu lên tiếng nói từ vô thức:

 - Phù phiếm. Không được!

 Những ánh mắt kinh ngạc kéo tôi về với thực tại. Tôi quyết đoán một cách không ngờ:

 - Phải thay đổi hết. Cô dâu phải là h́nh ảnh cô gái quê hồi cư và chú rể phải là người trai làng thương binh vừa trở lại quê xưa. “Đám cưới ngày hoà b́nh” trên mảnh đất c̣n khốn khổ nầy không thể là áo rộng khăn vành được!

 Có tiếng phản đối của thầy Măn:

 - Quá trễ để thay đổi. C̣n không đầy 30 phút nữa là cô dâu chú rể phải lên diễn rồi.

 Tiếng xôn xao lại rơi vào im lặng khi tôi nói lên thực tế:

 - Nhưng đào đâu cho ra áo quần của chú rể. Cô dâu hóa trang lộng lẫy như vậy, không lẽ chú rể lại mặc áo dài đen khăn đóng bạc màu lếch thếch mượn của bác cai trường?

 Trâm lên tiếng, đầy vẻ nghiêm trọng:

 - Thưa thầy, em nghĩ là được. Tất cả các nhạc cảnh giữ nguyên, chỉ có em và Định thay đổi chiếc áo choàng và trang điểm lại chút xíu là được thôi. Để em t́m mượn...

 Trâm chạy biến vào rừng khán giả đang đứng ngồi chen chúc trước sân khấu. Có khá đậm màu áo xanh của giới lính tráng xa nhà đến t́m vui với đêm văn nghệ học tṛ.

 Những thầy giáo nghiêm nhất cũng phải bật cười khi thấy Trâm kéo tay một người lính trẻ, ngơ ngác, vén màn vào hậu trường sân khấu với giọng cầu nài khẩn khoản một cách trẻ tội nghiêp:

 - Thưa chú, nhờ chú giúp đỡ tụi cháu. Xin chú chịu phiền cởi áo quần lính cho bạn em mượn tạm để đóng kịch.

 Nh́n bộ áo lính ka-ki bạc màu sương gió trên ḿnh người lính trẻ nhỏ nhắn, tôi bỗng mơ hồ đâm ra có cảm t́nh với một chú rể tưởng tượng trong trang phục “Ngày trở về” ngay. Tôi cẩn thận giải thích hoàn cảnh “lâm nguy” của màn nhạc cảnh và ngỏ lời xin mượn tạm bộ quân phục cho Định sẽ thủ diễn trong vai chú rể. Anh lính vui vẻ nhận lời ngay và c̣n góp thêm:

 - Trước tôi là trưởng ban văn nghệ trường Luật nên cũng có chút kinh nghiệm. . Nếu quư vị cho phép, tôi sẽ giúp một tay trong phần hóa trang cho màn kịch. Từ sau cánh gà sân khấu, tôi đă bắt gặp đôi mắt người lính trẻ nḥa đi khi anh hé nh́n cô dâu trong chiếc áo bà ba, chú rể trong màu áo trận bạc màu của chính ḿnh, cầm tay mẹ già với dư vang tiếng hát mừng tủi, nghẹn ngào: “Mẹ lần ṃ, ra trước ao, nắm áo người xưa, ngỡ trong giấc mơ.  Tiếc rằng ta, đôi mắt đă loà, v́ quá đợi chờ...”

 

o0o

 

 Năm học hồi cư 1973 - 1974 qua rất nhanh. Những ngày tháng thân thương, êm đềm, gần gũi của những người Quảng Trị hồi cư có chung hoàn cảnh laị bị giao động mạnh sau một khoảng thời gian ngắn thử thách. Cũng mồ hôi, nước mắt đổ ra để làm lại cuộc đời mới sau chiến tranh, nhưng niềm tin và thành quả dựng như đang chao đảo, mỏi ṃn, chua cay hơn trước. Sức người, sức của đổ ra trên những vùng đất hoang chưa khai phá ở đâu đó thuộc vùng Cam Ranh, Long Khánh, Cao Nguyên, Cửu Long... có vẻ đầy hứa hẹn hơn là ở trên quê hương đă bị bom đạn cày nát và bị ám ảnh bởi giông tố chiến tranh có thể ập đến bất cứ lúc nào. Gần đến Hè, rất nhiều học sinh và đoàn sinh của tôi thường nhắc đến chuyện sẽ chia tay, đi vào Nam hay di chuyển ra khỏi vùng “Khu Thị Tứ” để theo gia đ́nh sinh sống làm ăn. Có những lúc từ trên bàn thầy giáo, trầm ngâm nh́n học sinh lặng lẽ làm bài hay những chiều cuối tuần họp chung sau giờ công tác tôi nhận ra cái cảm giác nao nao của của sự sắp chia xa dâng lên trong ḷng ḿnh và bóng “hoàng hôn trong mắt trong” của các em.

 

 Trại Hè chia tay năm 1974 là cuộc họp mặt sau cùng của đoàn sinh Thanh Niên Hồng Thập Tự Quảng Trị và học sinh hai trường Hải Lăng, Hiền Lương Nghĩa Thục của tôi. Địa điểm trại là vùng biển Hải Nhuận. Chúng tôi tập trung tại bến đ̣ Vĩnh Tu, thuê bốn chiếc đ̣ băng qua phá Tam Giang để sang Hải Nhuận. Ba chiếc đ̣ trước đi vào buổi trưa để tránh bớt sóng gió thường nổi lên bất thường vào buổi chiều, gồm những học sinh không sinh hoạt thường xuyên trong đoàn Thanh Niên Hồng Thập Tự. Đ̣ “chỉ huy” chúng tôi xuất phát vào buổi xế chiều v́ phải chuẩn bị tải những vật dụng nặng cho cuộc cắm trại gồm các em đă có “kinh nghiệm chiến trường” với những hoạt động thanh niên. Đ̣ ra giữa phá Tam Giang, gió chướng bắt đầu nổi lên. Trời như tối sầm lại v́ gió cuốn bụi nước như sương đặc che khuất mặt trời. Sóng cuồn cuộn nổi lên như từng đàn núi nhỏ biết đi. Bác lái đ̣ hét lên đằng lái bằng một giọng kinh hoàng chọc thủng cả tiếng máy dầu cặn đang bị át đi bởi tiếng gió và ngọn sóng đánh liên tục vào mạn thuyền:

 - Cha ơi, mạ ơi! “Mệ” về rồi. Hết “chộ” mặt vợ con rồi, ôn mệ ơi!

 

 Mỗi lần ngọn sóng đánh vào mạn thuyền, nước phủ cả đầu người, các em hét lên một cách khủng khiếp và ôm chầm lầy nhau cho khỏi bị bắn tung ra khỏi thuyền.  Không hiểu do một linh tính nào đó, khi vừa bước xuống đ̣, tôi lại nghĩ ngay đến bầu trời vần vũ mây trên đồi La Vang chiều Giáng Sinh vừa qua.  Tuy chẳng phải là người dễ dăi phó thác số phận cho niềm tin tôn giáo, nhưng trước sự đe dọa kinh hoàng của cái chết tập thể, tôi chỉ c̣n một vũ khí chèo chống duy nhất là chiếc phao tinh thần và tôi lâm râm cầu nguyện đức Quán Thế Âm, đức Mẹ Maria.  Dường như là đức tin đă giúp tôi thành người b́nh tĩnh nhất trên đ̣ trong lúc nguy cấp. Tôi bắt các em quăng tất cả đồ đạc ra khỏi đ̣, chỉ giữ lại thau và nồi nấu cơm để tát nước. Gió vụt mạnh quá, không ai nói ai nghe, tôi phải hét trong tai các em đội trưởng, bắt tất cả các em phải đứng khom người, chống chân vào ḷng thuyền, lưng áp chặt vào mạn thuyền và khoác vai nhau để làm thành một “bức tường người” cản bớt nước tuôn vào đ̣. Một số em phải dùng bất cứ vật dụng ǵ có thể dùng được để tát nước ra ngoài. Sóng gió mỗi lúc một hung hăn hơn. Tôi nghe tiếng kêu phía trước và lảo đảo chạy đến, vừa lúc nước bắn vào khoảng trống giữa Trâm và Định. Tôi gào lên:

 - Trâm, ép sát vào Định. Trám ngay chỗ trống nầy tức khắc!

 Trâm nh́n đăm đăm vào khoảng không một cách thản nhiên. Vẻ b́nh tĩnh bất thường của cô học tṛ lạ lùng trong giờ phút nguy cấp nầy làm tôi phát hoảng. Trâm vẫn ngồi yên, nói một cách khó khăn:

 - Thưa thầy, ngồi rứa coi kỳ quá!

 Tôi gắt lên:

 - Không căi, đây là trường hợp khẩn cấp. Ngồi vào ngay!

 Trâm vẫn bướng bỉnh ngồi yên. Một đợt sóng gầm lên hất chiếc đ̣ chao đảo. Tự nhiên tôi phản ứng như một cái máy: Bốp! Tôi tát vào má Trâm. Tôi chỉ muốn làm một cử chỉ “thị uy” trong lúc khẩn cấp, nhưng sức gió giật, độ giao động của chiếc đ̣ trong cơn sóng dữ và thế đứng mất thăng bằng của tôi đă biến cái tát mạnh toé nước một cách không ngờ. Trâm nh́n tôi hoảng hốt với đôi mắt nai vừa bị thương và ngồi ép sát Ngay vào người bên cạnh. Đó là lần đầu tiên và cũng là lần cuối cùng trong cuộc đời dạy học tôi đánh học tṛ. Tôi không có khoảng trống để suy nghĩ điều ǵ ḿnh vừa làm. Tôi nhào tới đằng mũi thuyền, cố nhắm mắt trước những đụn sóng hăi hùng và quỳ xuống cầu nguyện. Tiếng máy đ̣ yếu ớt, tiếng hét thưa dần để nhường cho tiếng ào ạt rít lên từng hồi của sóng gió. Tôi có cảm tưởng con đ̣ chạy nhanh hơn một chút và cơn gió có vẻ dịu dần. Nắng chiều lại lên, con nước im dần. Chiếc thuyền và đám người tả tơi mệt nhoài cặp bến.  Trên đường di chuyển về địa điểm trại, tôi ái ngại nh́n Trâm lặng lẽ cúi đầu đi tách lại phía sau với vết hằn của cái tát vẫn c̣n in rơ trên g̣ má trắng xanh.

 Ba chiếc đ̣ đi đầu đă chuẩn bị sẵn sàng cho bữa cơm chiều và đêm lửa trại. 

Chuyện đ̣ gặp băo và Trâm bị đánh trở thành đề tài nóng bỏng cho đến giờ khai mạc lửa trại.  Trước khi Trâm đứng ra diều khiển đội nhảy lửa như đă được phân công.  Tôi đă kể lại vắn tắt những diễn tiến đă xảy ra trên chuyến đ̣ chót cho các trại sinh nghe và nhường c̣i điều khiển lại cho đội nhảy lửa và quản tṛ. Sự lanh lợi và bản lỉnh của cô học tṛ nầy làm cho tôi thầm cảm phục. Sau khi bắt nhịp bài đồng ca “Anh Em Ta Về”, Trâm thổi c̣i ra dấu im lặng và nói một cách vắn tắt:

 - Tôi không bị thầy đánh. Tôi chỉ bị thầy phạt v́ “không theo đúng nội quy trại” trong khi khẩn cấp. Em xin lỗi thầy v́ không theo đúng lời thầy dặn. Quản tṛ chuẩn bị, đội nhảy lửa sẵn sàng!

 Tuổi trẻ đă quên rất nhanh chặng đường hiểm nghèo đă qua để ḥa ḿnh rộn ră trong đêm vui.

 Cuộc vui nào rồi cũng có lúc tàn. Tôi ngồi lại bên đống lửa cho đến khi những em chịu thức khuya cuối cùng về lều ngủ. Chưa bao giờ tôi ngủ được trong những đêm lửa trại. Gió biển và rừng thông Hải Nhuận về khuya không ngừng ŕ rào với tiếng sóng. Những mảnh than ấm cuối cùng của bếp lửa trại cũng bắt đầu thiu thỉu thành tro. Tôi thèm một điếu thuốc và một cốc cà phê như Quang Dũng nhớ “Khói thuốc khơi gịng xanh lối xưa. Đêm đêm sông Đáy lạnh đôi bờ...”. Lửa sắp lụi tàn và Trâm, Hiền, Hồng, Nga hiện đến với những mớ củi nhỏ trên tay làm sự trống vắng khuya khoắt  trở thành nỗi vui ấm áp, dịu dàng. Trâm hỏi, giọng hồn nhiên như hỏi bài trong lớp:

 - Tụi em biết thầy chưa ngủ nên đem củi thêm để “hâm nóng chiến trường!”

 Tôi hơi ngạc nhiên thấy các em vẫn c̣n thức đến giờ đó. Tôi nói đùa nhưng đă làm cho một chút sương khói đêm vui như trầm hẳn lại:

 - Chiến trường B́nh Trị Thiên đỏ lửa đă đốt cháy Quảng Trị ḿnh rồi. Mấy em c̣n đem củi hâm nóng trở lại e lần này phải bỏ xứ mà đi!

 Sự im lặng bất ngờ kéo dài khá lâu khi mỗi người đều có sẵn trong tâm tư những ư nghĩ thật buồn, trong lúc các em cố nhen bếp lửa hồng trở trại. Từ phía núi Trường Sơn tiếng súng vẫn nao nao vọng về. Tự nhiên tôi nhớ đến những vẻ mặt buồn lặng lẽ của những nghệ sĩ trong đoàn hát Phụng Vũ ngày xưa, trước giờ khăn gói ra đi.

 Bếp lửa đỏ trở lại, mang theo tiếng cười hồn nhiên của đám thầy tṛ hồi cư nhưng quê hương b́nh an đích thực vẫn c̣n xa ngoài tầm tay với. Tiếng củi nổ lách tách bên ánh lửa khuya khoắt bập bùng như gợi nhớ những ước mơ thần tiên hoang dại: Các em lại tưởng tượng có bà tiên bay từ Biển Nam Hải bay vào và ban cho mỗi người ba điều ước. Là người sau cùng được nói lên ba diều ước, tôi trả lời thành thật:

 - Thứ nhất: một tách cà phê; thứ hai: một điếu thuốc; thứ ba: một giấc ngủ ngon lành.

 Đám học tṛ phá lên cười:

 - Uớc mơ của thầy dễ quá nên ai cũng làm bà tiên được hết. Để tụi em làm bà tiên hết trơn cho thầy coi.

Đám học tṛ dành nhau làm “bà tiên” đă chạy ào vào đêm tối. Nh́n bếp lửa lập ḷe với gió biển, tôi ngồi đối diện với chính ḿnh để tự hỏi Quảng Trị đâu có phải là quê hương của ḿnh mà chọn hồi cư về đó, sao ḿnh không chịu yên thân làm một thầy giáo với nếp sống b́nh lặng, quanh năm, ngày hai buổi đi về với tập bài soạn vàng úa chữ nghĩa thánh hiền như những ông thầy ḿnh ở Huế. Tại sao tôi lại dễ dăi để sự xôn xao của hoàn cảnh xă hội thêm những dấu chấm hỏi, chấm than vào những bài giảng văn, b́nh luận đă được viết thẳng hàng, an phận trên những trang sách mang dấu ấn của thành tŕ tư tưởng xuôi chiều giống mái sông con đang trôi về biển mẹ?

  Một viên đá nhỏ nào đó đă ném vào bếp lửa làm tôi giật ḿnh cùng với tiếng cười trong trẻo của Trâm. Trâm đưa que lửa cho tôi và nói như chiến thắng:

 - Thầy thắp thuốc đi. Em ăn cắp thuốc của thầy Vạn đó! Tụi nó c̣n đang lục túi thầy Măn, thầy Nam. Mấy thầy nớ hút thuốc như tàu hỏa, khuya mới c̣n thuốc. Em thắng rồi!

 Khi hơi thuốc Bastos xanh bay lên nhè nhẹ th́ có tiếng thầy Vạn như ông già râu trắng vừa tới đă khuấy động không khí ch́m lắng của rừng thông về khuya.

 - Ê! ta bắt được thầy tṛ bây ăn cắp thuốc rồi!

 Trâm vẫn reo vui hồn nhiên:

 - Mô có thầy, em đă được phân công làm đội trưởng nhảy lửa nên phải đi quanh “chia lửa” cho đều.

 Bếp lửa lại vui thêm với những khuôn mặt thân thương không ngủ được. Dưới xa, có tiếng máy ghe đánh cá bắt đầu ra khơi. Trời sáng.

             

o0o

 

 Huế - Quảng Trị cách nhau chỉ một giờ đồng hồ mà hơn sáu năm sau tôi mới gặp lại cô học tṛ đội trưởng nhảy lửa. Sau 1975, tôi lái xe Lam Huế - Bao Vinh nhưng vẫn bị anh em kêu bằng “thầy” và kéo đi làm những công chuyện có liên quan đến giấy tờ, chữ nghĩa. Lần nầy đội xe Lam kư hợp đồng chở phế liệu chiến tranh nhập vào Huế từ Quảng B́nh, lên ga Huế để xuất khẩu. Tôi đă được nghe người làng đi nhặt phế liệu và anh em tài xế xe Lam nói về sự khôn khéo và tài kinh doanh của “bà chủ”.  Khi nhận lời đi kư hợp đồng với anh bạn đội trưởng tài xế, tôi h́nh dung sẽ gặp một bà chủ kinh doanh phế liệu sồ sề lớn tuổi. Khi đến nơi, hóa ra bà chủ là Trâm. Điều khá lạ là khi gặp lại tôi Trâm đă tỏ ra không một chút ngạc nhiên. Tôi hơi thất vọng trước sự lễ độ mang tính xă giao của người học tṛ cũ. Hợp đồng đă được soạn sẵn, thay đổi chút ít, thỏa thuận và kư rất nhanh. Tôi cũng nói và làm những công việc cần phải làm một cách khô khan rồi ra về cùng với anh đội trưởng.

 Buổi chiều, sau buổi họp phân công tại văn pḥng hợp tác xă xe Lam Huế, khi tôi băng qua đường Trần Hưng Đạo để ra về th́ Trâm đă ở đợi ở bên kia đường. Trâm lại gần, tôi cố giữ giọng rất thản nhiên, hỏi trước:

 - Trâm đó hả. Em cần thay đổi điều ǵ trong hợp đồng không?

 Trâm  che miệng cười:

 - Thưa thầy, vở kịch đă hạ màn rồi. Em xin mời thầy đi ăn cơm chiều có được không ạ?

 Nh́n cô học tṛ cũ đă già dặn, nhưng nét tinh anh và hóm hỉnh xưa vẫn c̣n đó, tôi thấy chút chua xót trong ḷng ḿnh dịu lại. Tôi trả lời như phản ứng tự nhiên:

 - Được. Đi th́ đi nhưng với điều kiện là em phải để tôi trả tiền.

 Trâm cười thành tiếng:

 - Điều kiện chi em cũng chịu nhưng ít nhất thầy cũng cho em cơ hội làm “bà tiên” v́ theo sổ nợ đời, em c̣n thiếu thầy một ly cà phê chưa kiếm được trong đêm trại Hè Hải Nhuận.

 Trong tiệm ăn, tôi có cảm tưởng như Trâm vẫn c̣n y nguyên là cô học tṛ sáu năm về trước. Tôi hỏi:

 - H́nh như em thích sống về dĩ văng hơi nhiều. Người thích quá khứ thường hợp cho việc làm thơ, vậy mà em lại thành công trong buôn bán kể cũng lạ?

 Vẻ buồn hiện lên trong dáng ăn hờ hững và cách nói của Trâm:

 - Hiện tại có chi vui đâu thầy. Em đi buôn phế liệu, thầy đi lái xe lam. Em nghe mấy bạn cùng lớp kể lại là thầy bị đuổi ra khỏi trường rồi hết lái xe lam đến ra bán chợ trời. Em lăn vào đời tranh sống như hôm nay là do thầy dạy đó.

 Tôi đính chính ngay:

 - Tôi có dạy em đi buôn bán hồi nào đâu?

 - Dạ có, nhiều lắm. Thầy đă dạy em về t́nh người trong công tác Hồng Thập Tự. Thầy đă dạy cần phải hy sinh chiếc áo choàng, phải thay đổi nó khi cần trong đêm văn nghệ tất niên để màn nhạc cảnh được thành công tốt đẹp. Thầy dạy em cần phải sử dụng sự quyết đoán và cái tát tai đầy áp đảo trong lúc nguy khốn để cứu nhau. Thầy dạy em những lặng lẽ suy tư khi trời yên biển lặng... 

 Tôi hoài nghi về cách giải thích ṿng vo của cô học tṛ cũ:

 - Nhưng đó chỉ là những phản ứng tự nhiên khi cần phải đối mặt với cuộc sống chứ có ǵ liên quan đến thương măi đâu?

 Với giọng lễ độ đầy tự tin, Trâm nói tiếp:

  - Thưa thầy, dạ có.  Những bài dạy của thầy trong lớp mới chỉ là sách vở và h́nh như thầy cô nào dạy cũng giống nhau. Theo em, hành động của thầy trong thực tế cuộc sống mới là những bài học cuộc đời quan trọng nhất. Chính v́ không quên phong cách xử thế của thầy trong buổi đầu hồi cư mà em đă không tiếc nuối thay chiếc áo sinh viên lăn vào đời buôn bán. Em đă thắng những chủ vựa phế liệu khác v́ biết trân trọng t́nh người; hay như sáng nay, em đă cố ngăn những xúc động tự nhiên khi gặp thầy để khỏi lẫn lộn hợp đồng làm ăn thành bản văn nhân nhượng thầy tṛ. Thưa thầy, thầy nói đúng, em sống hơi nhiều cho dĩ văng. Em vẫn cố t́nh giữ măi những h́nh ảnh dễ thương của quá khứ học tṛ để có niềm vui mà đi lên trong những khi buồn nhất, nhưng em không dừng lại ở đó.

 Sau năm 1975, sau cơn giông băo “đổi đời”, tôi như một ngư ông buông cần loanh quanh bến cũ đă quen với gịng nước nông sâu; Trâm và thế hệ trẻ như những thủy thủ dương buồm ra khơi để khai phá những bờ bến lạ. Gặp lại Trâm, tôi bỗng lạc quan tin vào sức bật mai kia của tuổi trẻ Quảng Trị, tuổi trẻ Huế và tuổi trẻ Việt Nam.

 

o0o

 

 Tôi viết về Quảng Trị và Huế trong nỗi nhớ bâng khuâng về những người bạn thân, đồng hành, nhưng đă khuất: Các anh Lê Hữu Nam, Lê Văn Măn, Phan Phụng Thạch, Trần Văn Lữ tức Thạch, Lê Mậu Tâm, Hà Thúc Định... những  thầy giáo trường Đồng Khánh, Thành Nội, Nguyễn Hoàng... đă thay nhau về đất. Có những đêm rất lạnh, gác chân nhau mà ngủ ở trường Hiền Lương Nghĩa Thục bên Đại Lộ Kinh Hoàng, cả ba đứa, Nam, Măn và tôi đều mơ ước một ngày vui của tổ quốc thân yêu, đó là ngày hoà b́nh, ngày anh em Bắc Nam sum họp. Ngày đó đă đến với Huế, ngày 26 tháng 3 năm 1975. Cuối cùng, Huế nặng t́nh như bà mẹ già đưa bàn tay nhăn nheo ra đón những đứa con ngoan, nhưng đă mang sẵn cái nhân của những tâm hồn viễn xứ.

Có những nụ cười đă tắt rất sớm như Măn, người thầy giáo sử địa đă vội rời bốn bức tường vôi và sân phượng hồng trường Đồng Khánh, đuổi theo một giấc mơ phiêu lưu nào đó, để rồi trốn lây lất phương nào hay đă nhắm mắt xuôi tay mà bao năm qua không ai c̣n gặp mặt. Có những trái tim nồng cháy yêu nghề như Nam, vẫn tiếp tục đứng vững vàng trước bảng đen và phấn trắng trong tay cho đến khi bị đột qụy gục đầu trên bục giảng. Nam đă từ Quảng Trị, về với đất Huế có học sinh và bạn bè đứng dài hàng cây số hai bên đường Thành Nội tiễn đưa trong ngày vĩnh biệt. Và những tâm hồn lư tưởng như tôi đă theo số phận gập ghềnh trôi dài qua tới Mỹ.

Tôi viết những gịng nầy ở thủ phủ của tiểu bang Cali, xứ Mỹ, trong những ngày mùa Thu. Thu Cali đẹp tuyệt vời với những rừng Redwood xanh và những rừng cây du, cây phong, cây phiến, cây sồi, cây phương lan đổi lá sang mầu đỏ, mầu vàng, mầu cam, mầu tím, mầu thời gian nhuộm trắng tóc mây nên thơ như áo lụa học tṛ, nhưng cũng rất lạnh lùng và hoang phế.

Chiều nay, sau giờ dạy, nhớ những thằng bạn cũ, tôi châm một điếu thuốc và lặng lẽ đứng dưới gốc cây du đang trút lá trong sân trường Cosumnes River College nhả khói một ḿnh.  Một cô sinh viên người Việt, đi ngang, dừng lại và nói với giọng ngạc nhiên gần như thất vọng:

- Úi dà! Thầy hút thuốc? My God, it’s incredible!

Tôi nh́n cô sinh viên người Việt, nh́n dăi tóc mây đen nhánh giữa gịng tóc nâu vàng như hương mùa Thu, mĩm cười và im lặng.

Thật t́nh tôi muốn nói với những người Việt trẻ tuổi sinh ra và lớn lên trên vùng đất b́nh yên này rằng:

- Thu Vàng của Cung Tiến khác Thu Vàng của Cali nên các em làm sao hiểu được có những cô học tṛ cũ ngày xưa trên quê hương đầy chiến tranh khốn khổ của ḿnh đă “ăn cắp” vài điếu thuốc cho thầy hút giữa hai phần đêm chờ sáng. Tôi hiểu, hút thuốc hại cho sức khỏe, và tôi cũng hiểu em đă sinh ra và lớn lên trong môi trường xứ Mỹ. Làm sao em hiểu được những vết hằn thế hệ trong tôi, một người thầy hàng tuần giảng bài trước mặt các em, nói tiếng Việt để thương và nói tiếng Anh để sống. Tôi đó, nhưng đó không phải là tôi. Tôi như một mảnh vỏ san hô đơn độc, vỡ ra từ nhánh mẹ tận bên trời quê hương, nằm chênh vênh trên bờ biển Long Beach, Monterey, Half Moon Bay sau gần tṛn một thế hệ đă chịu bao dập vùi trong đại dương sóng gió, nay trôi dạt về đây từ bên kia bờ biển Thuận An, Cửa Việt, Tư Hiền.

Ngày đó, trên đất nước khốn khổ, mỗi người c̣n có một quê hương nhỏ bé để hồi cư. Thế nhưng giờ nầy, giữa thế giới bao la nầy, biết t́m đâu ra một chỗ để hồi cư sau những tháng năm dài lang bạt. Có chăng một chốn hồi cư miên viễn là chính ḷng ḿnh. Khi chưa đánh mất ḿnh, mất trong đôi mắt, mất giữa đam mê, mất tự gịng suy tưởng th́ ḿnh vẫn c̣n một chỗ để hồi cư, một quê hương thiên cổ để quay về.

 

 

Trần Kiêm Đoàn