Trần Kiêm Đoàn

 

CHUYỆN KHẢO VỀ HUẾ

 

Đôi Ḍng Tự Bạch
Về Huế
Cơm Hến
Bún
Chè Huế
Cơm Âm Phủ
Mắm Ruốc
Ngủ Đ̣
Tâm Huế
Mưa Huế
Mầu Quan San
Tản
Hồi
Hồi Âm
Đoc ckvh_tkl
Tiểu Sử

 

 

Màu Quan San

  

Trong một dịp gặp mặt thân hữu tại Sacramento với Eugene Trịnh, phi hành gia Việt Nam đầu tiên trên đất Mỹ, tôi hỏi riêng anh:

- Khi bay trong vũ trụ, có khi nào anh nghĩ về nước Việt Nam ḿnh bên dưới quả đất không?

Eugine trả lời với một chút nồng nàn trong giọng nói:

- Có chứ anh.  Từ trên không gian nh́n xuống, quả đất là một hành tinh xanh. Riêng phía đất nước ḿnh có một màu xanh thăm thẳm, có lẽ đó là màu xanh của biển, núi và đồng bằng ḥa lại.

Nhắc đến màu xanh thăm thẳm của quê hương, tôi không đứng từ phía không gian như Eugene mà đứng từ phía bên nầy biển để nhớ màu “xanh như lục” của vườn ai bên kia; và màu “sương khói mờ nhân ảnh” trong ánh mắt xa xôi của Hàn Mặc Tử khi nh́n Huế.

Bay từ mùa Thu Cali, sang mùa Thu Đài Bắc, đến mùa Thu của Huế mới thấy vẻ sương khói mờ nhân ảnh nơi đây.  Màu Thu Cali đẹp nhất nước Mỹ với những màu sắc tương phản sắc nét đến rợn người.  Màu Thu Đài Bắc lăng đăng và trầm mặc.  Màu Thu của Huế sương khói và mơ phai.

Màu sắc thiên nhiên phản quang một phần bản sắc của con người nơi xứ đó. Với màu sắc mạnh và tương phản, người Mỹ Cali rất xông xáo, nồng nàn nhưng cũng dễ đổi thay.  Với màu sắc thiên nhiên nhẹ và mờ nhạt như muốn quyện vào nhau, người Huế chan ḥa và chung thủy, nhưng thường rất tiết kiệm sự biểu lộ nhiệt t́nh nguồn t́nh cảm nội tâm với người khác. Cùng một cảm giác thương yêu tiềm tàng trong ḷng, nhưng người phương Tây sẽ biểu hiện gấp đôi, trong khi người xứ Huế sẽ rất "khéo léo một cách vụng về" loay hoay chỉ thấy c̣n một nửa!  Họ không dám sống trọn vẹn ngay cả khi mơ ước đến trong tầm tay v́ quá e dè và nhạy cảm trước sự khen chê của người khác.

Về trong hương Thu tím vàng của Huế, buổi chiều đi qua cầu Trường Tiền mới được sửa lại, tự nhiên tôi có một cảm giác hơi nằng nặng mà không biết v́ đâu.  Bao nhiêu năm tôi đă đi qua chiếc cầu nầy có khi ngày hơn hai buổi.  Chiếc cầu trắng vươn ḿnh thướt tha qua gịng sông mềm mại, dù mưa nắng tôi cũng có cảm giác rất êm ả và nhẹ nhàng như vẻ phất phơ của tà áo trắng bay bay đằng trước mặt.

 Hôm sau và hôm sau nữa qua cầu, tôi mới khám phá ra rằng, chính hai thanh sắt vạm vỡ, chạy song song kèm giữ cho chắc bên mỗi thành cầu, trông thiếu cân xứng với dáng thanh thanh của nhịp cầu và gịng sông là nguyên nhân của cảm giác nặng nề không rơ nét trong tôi.  Một ư nghĩ so sánh ngộ nghĩnh hiện ra trong trí tôi lúc đó là hai thanh sắt bắt dính vào thành cầu, cũng từa tựa như cái quần Tây dày dặn màu đen dưới vạt áo dài lụa trắng.

Cái duyên dáng của “điểm hẹn” trên mỗi vài cầu cũng không c̣n nữa.  Ngày trước, trên lối đi của khách bộ hành và xe đạp sát mé cầu mỗi bên và mỗi vài, có một khoảng nhô ra như h́nh dấu mũ, được gọi là “chỗ trở vai” để cho những người gánh nặng chạy bộ qua cầu có chỗ dừng chân mà đổi đ̣n gánh từ vai nầy sang vai kia.  Đây cũng là điểm mà du khách tạm dừng lại thoáng chốc trên cầu để ngắm cảnh. Và đối với tuổi hẹn ḥ đó cũng là điểm chờ, điểm hẹn rất bâng quơ cho khỏi “em qua không kịp tội lắm anh ơi!”.  Cầu Trường Tiền bây giờ trông có vẻ lực lưỡng và chạy thẳng đuột, thiếu một chút đường nét thanh tú, điểm dáng mong manh mà diễm ảo của lụa và thơ.

Huế mà không thơ là thờ ơ với Huế.

Mỗi người nh́n nét nên thơ của Huế một cách khác nhau.  Có thể nét thơ đó là phong cảnh thiên nhiên, thành quách lăng tẩm, đền đài cổ kính hay có khi chỉ là cái lúm đồng tiền trên má người qua bến đ̣ Thừa Phủ không quen. Riêng tôi, vẫn thường nghe nói đến dáng thơ của Huế, nhưng không biết chân dung nàng thơ như thế nào, nhưng tôi tin là không thể “khuôn tṛn vành vạnh như cạnh tía tô” mà Huế quen gọi là mặt bánh đúc được.  Có bị lưu đày biệt xứ (hay đă bị lưu đày rồi chăng?), tôi cũng phải căi cho được là mặt bánh đúc không bao giờ có thể là khuôn mặt của nàng thơ.  Tôi mường tượng ra nét thơ của Huế là dáng yêu kiều nhỏ nhắn, ẩn sau màu sắc sương phai.

 Ngay cả hoàng thành cung điện, lăng tẩm của vua chúa cũng không có dáng sừng sững, nguy nga, tráng lệ mà chỉ rất kín đáo, trầm mặc và khiêm cung.  Kiến trúc của Huế không có nét phô trương đầy vẻ ngự trị thầm kín của Trung Hoa, hay dáng cao ngất nghểu, ngang tàng lộ liễu của phương Tây.  Lăng miếu, đền đài, di tích, nhà cửa, xóm làng và cả khung cảnh thiên nhiên của Huế đều như muốn hoà nhập, xích gần lại, nép ḿnh và núp dưới bóng nhau.  Bước chân về lại Huế xưa, cảm giác tức thời của tôi là không ngờ núi Ngự B́nh lại quá gần với gịng sông Hương như thế.  Sông và núi ngỡ như chỉ cách nhau có một chiếc cầu lơ lửng trong tầm nh́n.  Sông núi có thể soi bóng nhau như ḿnh soi ḿnh trong đôi mắt người hàng xóm.

 

Xa Huế, tôi nhiễm thói quen của những thành phố không ngủ, nên có cảm giác là Huế ngủ sớm như gà.  Đêm chưa khuya mà đường đă vắng hoe chỉ c̣n đèn vàng và cây lá.  Đạp xe đạp một ṿng chưa mỏi chân đă giáp ṿng bên nớ, bên ni. Thực ra, Huế không quen thức khuya trên đường phố mà thức trong mái ấm gia đ́nh.

Huế dậy sớm như tiếng chuông. Ngày của Huế dài hơn ánh nắng v́ chỉ một nắng mà có tới hai sương. Dù giữa nắng đứng bóng chóng ngọ, Huế vẫn mang nét mơ màng.  Nh́n xa trong không gian của Huế vẫn như có nhuộm một lớp tơ mềm phảng phất mông lung mà khi về lại, tôi mới nghe Trịnh Công Sơn gọi là màu “áo lụa thinh không”.

Trên suốt đường bay về (hay đi) Mỹ sau đó, tôi dật dờ tự hỏi, thử có chữ nào của tiếng người trên đất khách có thể dịch ra màu áo liêu trai đó hay không?!

 

 o0o

 

Ai cũng muốn ḿnh được biết và được nhớ, nhưng cũng có những lúc muốn bị quên để t́m cho chính ḿnh một sự cô liêu, êm đềm trong tĩnh lặng.  Mới thoáng qua,  cứ ngỡ Huế là một thành phố trầm lặng, vô tư như nắng sớm trên đồng; nơi lư tưởng cho những tâm hồn đang dậy sóng, muốn đến đây t́m quên đời hay muốn bị đời quên.  Nhưng thật ra, Huế là một vùng đất mà mỗi người rất khó bị lăng quên.  Cứ gặp những người chưa quen trên bến đ̣, bên bờ sông, trong quán nước, giữa đường đi, người ta sẽ bắt gặp một lối nh́n ngờ ngợ nửa như như muốn chào, nửa như muốn hỏi.  Cho đến khi cái nh́n lướt nhanh qua rồi, người đối diện mới thấy một cảm giác xôn xao khó yên ngủ trong ḷng.  Những người đă quen với Huế, khi về lại Huế, dù đi một ḿnh lặng lẽ trên đồi Thiên An, Ngự B́nh, Từ Hiếu hay ngồi trầm mặc trên bến sông Thương Bạc, Long Thọ, Nguyệt Biều vẫn nghe vọng âm của nắng, của gió, của sông, của nước, của núi, của đồi... dấy lên từ tâm thức tĩnh lặng.  Trong sự yên ắng c̣n chỗ cho âm thanh của những chiếc lá rơi, người ta không biết những tiếng nói trong thinh lặng là của ai; là sự độc thoại của chính ḿnh hay từ cái hồn thiên cổ của đất trời cây cỏ.

Huế rất dễ biết nhưng lại rất khó cảm nhận.  Tôi biết Huế từ thuở nằm nôi qua tiếng ḥ ru em của mẹ, nhưng chỉ mới “cảm nhận” ra chất Huế trong ḿnh từ khi tưởng đă mất vùng quê hương nầy trong suốt nửa đời sau. Tôi đi trong nắng mùa Thu của Huế.  Lâu lắm tôi mới được đi một ḿnh.  Đi một ḿnh không phải là đi “ḿnh ên” của miền Nam hay đi “một chắc” của Huế, mà đi với tâm tư trống không, không vướng bận.  Buổi chiều, ngồi ở cồn Giả Viên dưới chân cầu bạch Hổ nh́n bâng quơ và bâng quơ... tôi bỗng lặng người khi hướng về phía Tây.  Nắng xế chiều vàng trong như áo lụa mong manh dệt bằng sương khói.  Màu mà không có sắc.  Tôi hoang mang.  Biết gọi tên màu ǵ cho cái màu xa vắng trải dài mênh mang của gịng sông xanh đă sang màu tơ mềm của khói nước, ḥa nhập chập chờn với dăy Trường Sơn xa thăm thẳm có chỗ mờ sương, chỗ tím, chỗ vàng mơ.  Từ những cây bắp khô c̣n sót lại và đám lau sậy lay lắt bên bờ, đến biển cây vàng khô xa ngút mắt hai bên bờ sông Hương, xào xạc trong tiếng kêu chia ĺa của gió, tất cả đă vào Thu.  Mùa Thu ở Huế mang lớp áo rất “mơ phai”, mong manh tưởng chừng như không có thật, phảng phất vẻ “trong tương phùng đă có dấu chia ly”.  Như cái cồn nhỏ bé trơ vơ nầy, chỉ cần một trận mưa đêm nay, sớm mai đă ch́m sâu trong nước bạc.  Và tôi nữa, chỉ c̣n thêm mấy buổi chiều ngắn ngủi sẽ bay về bên kia biển Thái B́nh.  Và giọng ông già giữ Cồn: “Ngày xưa, lính ngự pḥng chuyển quân cũng vào dịp mùa Thu nầy trước khi mùa Đông tuyết lạnh trở về!”.  Trong khoảnh khắc đó, h́nh như tôi cảm thông với với nỗi ḷng biệt ly của người lính thú và tiếng vọng như hịch truyền: “Màu quan san!  Rừng phong Thu đă nhuốm màu quan san”.

 Rừng phong và mùa Thu có thể thấy bàng bạc trong cổ thi hay trong Tây Sương Kư: “Thu lai thùy nhiễm phong lâm thúy - Ai mang Thu tới nhuộm vàng rừng phong”.  Nhưng “màu quan san” là màu mà không sắc, v́ cái sắc đă thành không, và đă là không rồi mà sao vẫn man man màu tiễn biệt, nên chỉ vẽ lại được qua ngọn bút của thiên tài trong cảnh sắc Huế vào buổi chiều bóng xế giữa mùa Thu.

Nhị bách niên tiền… - Hai trăm năm trước, thi hào Nguyễn Du thai nghén và sáng tác chuyện Kiều với những câu thơ trác tuyệt khi c̣n làm Cần Chánh Điện đại học sĩ dưới triều vua Gia Long. Nơi đây, cồn Giả Viên là nơi trồng bắp ngon nhất cho triều đ́nh và các quan ăn mua vui, mà phải ăn tại chỗ mới thưởng thức hết hương vị thơm ngọt tuyệt vời của bắp. Gần 15 năm ở Huế, dài bằng quăng đời “Từ Lâm Truy em lạc tới Giang hà” của Thúy Kiều, Nguyễn Du đă “cảm nhận” ra Huế.  Nhà thơ đă từng ôm gối mà nghe mưa đêm của Huế với tâm sự cô đơn lành lạnh trong bài thơ “Ngẫu thư công quán bích”.  Bất tri tam bách dư niên hậu... Biết đâu hai ba trăm năm sau... rồi sẽ có người say sưa mà lẩn thẩn để suy nghĩ như những người đang sống hôm nay rằng, có một buổi chiều mùa Thu non hai trăm năm trước như hôm nay, Nguyễn Du cũng ngồi nơi cồn Giả Viên này để vẽ màu quan san buồn man mác cho truyện Kiều:

Người lên ngựa, kẻ chia bào,

Rừng phong Thu đă nhuốm màu quan san.

 

Xưa nay, “văn chương tự cổ vô bằng cớ”.  Tôi chỉ đọc với một niềm vui tinh thần nhẹ nhàng, nhưng không có đôi cánh dài thi ca Lư, Đổ để đủ sức bay xa hơn về ngọn nguồn văn chương và văn học theo lối “tâm cảm” của một nhà văn viết kư nổi tiếng ở Việt Nam, Hoàng Phủ Ngọc Tường, khi ông cảm nhận được “âm hưởng sâu thẳm của Huế trên mỗi trang truyện Kiều: ḍng sông đáy nước in trời và những nội cỏ thơm, nắng vàng khói biếc, nỗi u hoài của dương liễu và sắc đẹp nồng nàn của hoa trà mi, những mùa thu quan san, những vầng trăng thắm thiết...”.  Thiên nhiên xưa và phong cách của Huế đă in đậm nét trong truyện Kiều của Nguyễn Du. Như tiếng đàn của Kiều trong đêm hẹn ḥ với Kim Trọng mang nặng âm hưởng của Tứ Đại Cảnh.  Tiếng chuông chùa của Huế và gịng nước trong xanh của sông Hương đă không nhận ch́m vĩnh viễn đời Kiều xuống sông Tiền Đường như Thanh Tâm Tài Nhân.

 Nghĩ đến sư Giác Duyên trong truyện Kiều, tôi thường liên tưởng đến vị sư già quét lá sân chùa và thỉnh chuông công phu mỗi buổi sớm khuya ở chùa Thiên Mụ.

 Tôi nghĩ miên man cho đến khi chiều Huế xuống ngập tràn màu tím.  Huế có “sáng xanh, trưa vàng, chiều tím, và xế... quan san!”. Màu “tím Huế” là màu tím ngát, mịn màng và long lanh do những ráng mây chiều mùa Thu phía Tây Nam bắt ánh sáng mặt trời đă chếch theo mùa, chiếu xuống núi đồi, cây cỏ, gịng sông và sương chiều, khói sóng quyện lại mà thành.  Có lẽ màu tím Huế là màu của thiên nhiên nơi đây.  Khung trời chiều chắc đă tím mênh mang cả ngh́n năm trưóc khi con người có mặt.  Phụ nữ Chiêm Thành, những người đẹp thuở sơ khai của châu Ô, châu Rí ưa mặc màu tím. Cho đến ngày nay vẫn c̣n thông dụng trong đời sống và sinh hoạt văn hoá truyền thống của họ. 

 Màu sắc căn bản trong bộ màu truyền thống của “ngũ sắc Đông Phương” gồm có: Trắng, xanh, đen, đỏ, vàng; tượng trưng cho ngũ hành: Kim, mộc, thủy, hỏa, thổ.  Bộ màu căn bản đó khi đến Huế đă bị thay đổi thành “ngũ sắc Huế” với năm màu: Lục, xanh, tím, đỏ, vàng.  Trắng được thay thành lục và đen được thay thành tím.

 Khi nói về màu tím, họa sĩ Phạm Đăng Trí đă cho rằng: “Phụ nữ Huế quan niệm đó là màu sắc trang nhă, trông không buồn, có khi vui cũng chỉ vui nơi khóe môi, không nồng nàn như hoa lài, mà thoang thoảng như hương lan thanh đạm”.

Có một thời, khoảng năm 1935-1938, màu tím trở thành màu thời trang của Huế khi đồng phục của nữ sinh trường Đồng Khánh là áo dài màu tím.  Dư vang của “trường áo tím” và “tà áo tím...” vẫn c̣n là một giai điệu gợi cảm cho cả mấy thế hệ học tṛ đàn em về sau.  Dải nón, khăn tay, băng tóc, chéo áo, thư t́nh... ngan ngát màu tím; và, thoạt nh́n, hiền khô như mực tím.

Màu tím trong đôi mắt Huế thành màu gợi nhớ êm đềm, màu của t́nh yêu và lăng mạn, nhất là khi nguồn thi ca lăng mạn Pháp truyền vào Việt Nam theo phong trào Tiểu thuyết và Thơ mới.  Những loài hoa tím, thơ tím và nhạc tím từ bên trời Tây đến Huế trổ đầy hương sắc bỗng thành quen thuộc như tím dậu Mồng Tơi, tím Sim, tím Móc. Violette -  Hoa bâng khuâng. Penseé - Hoa tương tư... tím ngát. Và những sáng tác ca nhạc đầy t́nh yêu màu tím như:  L'Amour c'est un bouquet de violette -  T́nh yêu là một chùm hoa tím. La Chanson de Violette -  Bài Ca Màu Tím. La Violetta -  Nàng Áo Tím... và giai điệu trầm trầm, tim tím của Mozart: “A Violet on the meadow grew - Hoa Tím nở trên đồng”.

 

 oOo

 

Tôi vẫn cố nán lại nơi cồn Giả Viên cho đến khi đêm đến. Màu quan san và màu tím chỉ c̣n để lại chút mường tượng qua ngọn gió chiều hôm đă mang tiết lạnh của heo may.  H́nh như mỗi người nh́n màu thu quan san và màu tím của Huế một cách riêng.  Khi nh́n nhau th́ đôi mắt là cửa sổ của tâm hồn, nhưng nh́n về quê hương th́ tâm hồn là cửa sổ của đôi mắt.  Tôi măi mê nh́n Huế bằng đôi mắt sâu trong đáy ḷng ḿnh và bắt gặp màu quan san trong dư âm giọng nói bùi ngùi của Túy Linh hay của Huế đang nói với ḿnh:

- Mi xa Huế vào lứa tuổi ba mươi, về thăm Huế lần thứ nhất vào lứa tuổi bốn mươi, và nay về lại Huế vào lứa tuổi năm mươi.  Gắng mà về thăm "dày" chút nữa đi! Chớ cứ về "sưa" như rứa, khi tính lại sổ đời, th́ c̣n được bao nhiêu lần nữa mi sẽ về thăm Huế?!

 

Trần Kiêm Đoàn